"Hepiniz Nasıl Mutlu Olursunuz" Özeti

Dr. Özgür Bolat mutluluğu nerede, nasıl bulacağımızı sade ve akıcı bir dille anlatıyor. Çoğu insan mutluluğu terfide, parada, statüde, başarıda, yani yanlış yerlerde arıyor.

Lakin yeni bir terfi ya da bir başarı kısa süreli bir haz yaratır, zamanla sıradanlaşır ve daha fazlasını isteme döngüsü başlar. Bu döngü mutluluk getirmek yerine insanı tüketir. Zaten haz kaynakları ile çevrili çağdaş insanın en büyük problemlerinden biri de budur.

Birinci Kısım - Mutluluk Nedir?

Dr. Özgür Bolat kitabına “Mutluluğun sandığımız kadar dış koşullara bağlı olmadığı” iddiasını dile getirerek başlıyor. Bakış açımızı değiştirdiğimizde, hayatın aynı kalmasına rağmen deneyimimizin değişebileceğini söylüyor. Çünkü zihin son derece güçlü ve onun sayesinde dış olayları değil, olayların iç dünyamıza yansıma şeklini yönetebiliriz. Bu nedenle mutluluk, büyük ölçüde bizim kontrolümüzdedir.

Günümüzde yapılan mutluluk araştırmaları genellikle üç temel faktöre işaret etmektedir:

• Mutluluğumuzun yaklaşık %50’si genetik mirasımızdan gelir.

• %10’u başımıza gelen olaylardan kaynaklanır.

• Geriye kalan %40 ise bakış açımız, düşünme biçimimiz ve seçtiğimiz etkinliklerle şekillenir.

İlk bakışta bu rakamlar umut verici görünmektedir: Demek ki mutluluğumuzun neredeyse yarısı bizim elimizdedir. Ancak yazar burada daha cesur bir iddiada bulunuyor. Ona göre bu oran yalnızca %40 değildir; doğru farkındalık ve bilinçli çabayla potansiyelimiz %100’dür. Çünkü genetiğimizle kurduğumuz ilişkiyi de, olaylara verdiğimiz tepkiyi de biz belirleriz.

Örneğin aynı sınavdan düşük not alan iki öğrenciden biri “Ben yetersizim” diyerek içe kapanabilirken, diğeri “Daha iyi çalışmam gerekiyor” diyerek motivasyon kazanabilir. Olay aynıdır; bakış farklıdır. İşte mutluluğun kontrol alanı burada başlar.

Ancak bu noktada yazarın uyarısı dikkat çekicidir: Mutluluğu doğrudan hedeflemek, paradoksal biçimde mutluluğu uzaklaştırabilir. Eğer kişi kendini sürekli “Mutlu olmalıyım” baskısıyla şartlandırırsa, bu baskı kaygı üretir. Tıpkı uyumaya çalışırken “Hemen uyumalıyım” diye kendini zorlayan birinin daha çok uykusunun kaçması gibi… Mutluluk, zorlamayla elde edilen bir duygu değildir. O, doğru zeminde kendiliğinden ortaya çıkan bir sonuçtur.

Yazara göre mutluluk; olumlu bakış açısının, hoş duygular üreten anların ve yapıcı ilişkilerin doğal bir sonucudur. Yani amaç doğrudan mutluluk değil; anlamlı bir yaşam kurmaktır. Mutluluk, bunun yan ürünüdür.

Peki kişi kendi mutluluk düzeyini nasıl ölçebilir? Yazar basit bir öneride bulunuyor: “Genel olarak ne kadar mutluyum?” sorusuna 0 ile 10 arasında bir puan vermek. Bu kişinin içsel durumuna dair ilk farkındalığı sağlar. Bu farkındalık, çalışmalar neticesinde kaydedilen ilerlemeyi gösterir.

Yazara göre mutluluğun dört düzeyi vardır: Zevk, sevinç, coşku ve huzur. Bu dört basamak, mutluluğun derinliğini gösterir.

En alt düzey zevktir. Zevk, anlık hazlarla ilgilidir. Lezzetli bir yemek, güzel bir film, yeni bir telefon… Bunlar hoş duygular yaratır. Ancak zevk geçicidir. Yalnızca zevk odaklı bir yaşam, insanı tüketir. İnsan yapısı gereği sürekli daha fazlasını ister. Örneğin yeni alınan bir araba ilk haftalarda büyük heyecan yaratmasına rağmen bir süre sonra sıradan hale gelir. Zevkin sonu yoktur.

Bir üst basamak sevinçtir. Sevinç genellikle başarı ve sahip olma duygusuyla bağlantılıdır. Terfi almak, ödül kazanmak, hedefe ulaşmak… Bunlar insana mutluluk verir. Fakat bu mutluluk dış kaynaklıdır. Para, statü ve başarıya bağlıdır. Bu nedenle sürdürülebilir değildir. Başarı gelmediğinde, mutluluk da azalır. Bu noktada kişi sürekli performans baskısı altında yaşar.

Üçüncü düzey coşkudur. Coşku, anlam ve değerlerden beslenir. Kişi yalnızca kendisi için değil, başkaları için de bir şeyler yaptığında ortaya çıkar. Örneğin bir öğretmenin öğrencisinin hayatına dokunduğunu fark etmesi, bir gönüllünün bir çocuğun yüzünü güldürmesi… Bu tür deneyimler derin ve kalıcı bir tatmin yaratır. Çünkü coşku, “Ben ne kazandım?” sorusundan çok “Ben ne kattım?” sorusuna dayanır.

En üst düzey ise huzurdur. Huzur, kişinin kendisiyle barışık olmasıdır. Dış koşullar ne olursa olsun iç dengesini koruyabilmesidir. Bu, iç kaynaklı bir mutluluktur. Fırtınalı bir günde bile içsel bir sakinlik hissedebilmek… İşte sürdürülebilir mutluluk burada gerçekleşir.

Bu sınıflandırma, klasik hedonik (haz temelli) ve eudaimonik (anlam temelli) mutluluk ayrımına dayanır. Bilim, anlam odaklı yaşamın uzun vadede daha yüksek iyi oluş düzeyi sağladığını göstermektedir.

Anlamdan doğan mutluluğa “eudaimonia” denir. Bu, yalnızca iyi hissetmek değil; iyi yaşamak; kendi değerleri doğrultusunda yaşamak, hayatı bilinçli bir tercihle sürdürmek demektir.

İç kaynaklı mutluluğa ulaşamayan bireyler ise para, başarı, mevki, şöhret gibi dış kaynaklı mutluluğun peşinden koşar. Ancak dış kaynaklı mutluluk uzun vadede kaygı üretir. Çünkü kontrol edilemez. Kişi başarısının mutluluğunu kaybetme korkusuyla yaşar. Statüsünü yitirme korkusuyla karar verir. Bu da huzuru yok eder.

Bu nedenle yazar önemli bir ayrım yapıyor: Mutluluğun “huzur ve çoşku" boyutunu mutluluk odaklı başarı, “sevinç ve zevk” boyutunu başarı odaklı mutluluk olarak adlandırıyor.

Başarı odaklı mutlulukta, kişi ancak başarılı olduğunda mutlu olur. Bu da sürekli bir baskı demektir. Oysa mutluluk odaklı başarıda, kişi önce içsel huzuru ve anlamı bulur. Ardından yaptığı işe değer katar. Başarı doğal bir sonuç olarak gelir.

Bu anlayış ebeveynlikte de kritik bir yere sahiptir. Çocuklar koşullu sevgiyle büyütüldüğünde – “Başarılı olursan seni severim” mesajıyla – mutluluğu dış koşullara bağlamayı öğrenirler. Oysa çocuğun hissetmesi gereken temel duygu şudur: “Ben olduğum için değerliyim.” Koşulsuz kabul, içsel mutluluğun temelidir.

Yazar “Nasıl mutlu olacağız?” sorusuna geliştirdiği dört ayaklı bir mutluluk modeli ile cevap veriyor. Yazar bu modelde:

• Birinci ayağı; “değer odaklı yaşam”

• İkinci ayağı; “anlam odaklı yaşam”

• Üçüncü ayağı; “pozitif duyguları artırmak”

• Dördüncü ve son ayağı; “negatif duyguları yönetmek” olarak ifade ediyor.

Sonuç olarak mutluluk bir hedef değil; bir yaşam biçiminin sonucudur. Zevkin ötesine geçip anlamı merkeze almak, başarıyı kimlik haline getirmemek, içsel huzuru öncelik haline getirmek… Mutluluk, dış dünyanın değişmesini beklemek değil; iç dünyamızın sorumluluğunu almaktır.

İkinci Kısım - Mutlu Olmak: Değer ve Anlam

Dr. Özgür Bolat kitabının ikinci kısmında mutluluk modelinin iki temel ayağını ele alıyor: değer ve anlam. Ona göre kalıcı mutluluk, dış koşullara bağlı bir haz arayışıyla değil, iç kaynaklı bir yaşam anlayışıyla mümkündür. Dış kaynaklı mutluluk; para, statü, başarı ve takdir gibi unsurlara dayanır. Bu unsurlar elde edildiğinde geçici bir haz yaratır; ancak kaybedilme ihtimali huzursuzluk üretir. İç kaynaklı mutluluk ise kişinin değerleriyle uyumlu bir hayat sürmesinden ve yaşamına anlam katmasından doğar.

Değerler, insanın sarsılmaz kökleridir. Bir ağacın fırtınada ayakta kalmasını sağlayan şey kökleridir; insan için de bu kökler değerlerdir. Dürüstlük, adalet, merhamet, özgürlük, üretkenlik gibi değerler birer soyut kavram değil, günlük kararlarımızı yönlendiren pusulalardır. Örneğin dürüstlüğü temel değer olarak benimseyen bir kişi, kısa vadede kazanç sağlayacak bir fırsatla karşılaştığında bile doğru olanı seçer. Bu seçim anlık mahrumiyete yol açsa bile uzun vadede iç huzuru sağlar. İşte huzur, değer odaklı yaşamın en üst düzey mutluluk halidir.

Değerleri çoçuklara model olarak ve onlara yaptığımız açıklamalarda değerlere yer vererek aktarabilirsiniz. Çocuklar “dürüst ol” denilerek değil, dürüstlük sergilendiğini görerek öğrenir.

Peki kişi kendi değerlerini nasıl keşfeder? Bunun yolu, hayatındaki anlamlı ve gurur duyduğu anlara bakmaktır. Örneğin bir öğretmen, öğrencisinin hayatında fark yarattığını hissettiği anı düşündüğünde, değerinin “katkı sunmak” olduğunu fark edebilir. Bir girişimci, risk alıp yeni bir fikir geliştirdiğinde kendini canlı ve enerjik hissettiğini görüyorsa, değeri “yaratıcılık” olabilir. Geçmişteki bu anlar, içsel pusulanın işaretleridir.

Aristoteles’in 2500 yıl önce söylediği gibi, gerçek mutluluk anlam ve değer odaklı bir yaşamla mümkündür. İnsan hayatına bir amaç ve değer kattığında kalıcı mutluluğa ulaşır. Bu noktada “amaç” kavramı devreye girer. Amaç, yalnızca somut bir hedef değildir. Dil öğrenmek, kilo vermek ya da terfi almak birer hedeftir; ancak amaç, kişinin kendi dışındaki daha büyük bir vizyona hizmet etmesidir. Örneğin bir doktorun amacı yalnızca hastaları tedavi etmek değil, acıları azaltmaktır. Bu vizyon, günlük çabayı anlamlı kılar.

Viktor Frankl’ın Nazi kamplarındaki gözlemleri de bunu doğrular. Kamplarda hayatta kalanlar fiziksel olarak en güçlü olanlar değil; yaşamında bir anlam bulanlardır. Çocuğuna kavuşma umudu, tamamlanmamış bir kitabı bitirme arzusu ya da insanlığa hizmet etme isteği… Anlam, insanın dayanıklılığını artırır. Mutluluk yalnızca keyif değil; varoluşsal bir güç kaynağıdır.

Anlamın bir diğer boyutu başkalarının hayatına dokunmaktır. Yapılan araştırmalar, başkalarına katkı sunan insanların hem mutluluk hem de performans düzeylerinin yükseldiğini göstermektedir. Ancak burada niyet belirleyicidir. Yardım, kabul görme veya övgü kazanma amacıyla yapılırsa, içsel huzur getirmez. Örneğin sosyal medyada beğeni toplamak için yapılan bir bağış paylaşımı, gerçek bir tatmin sağlamayabilir. Fakat gönülden yapılan bir destek, insanın iç dünyasında derin bir coşku yaratır. Çünkü bu eylem, “ben” merkezli değil, “biz” merkezlidir.

Anlam yaratmak için farklı bakış açılarını benimsemek gerekir. Empati, yargısız gözlem ve derin dinleme; kişinin dünyayı daha geniş bir perspektiften görmesini sağlar. Bu da bilgelik kazandırır. Bilgelik, yalnızca bilgi değil; olaylara geniş bir çerçeveden bakabilme yeteneğidir.

Yaşam amacını bulmanın bir yolu da akış deneyimlerine dikkat etmektir. İnsan, sahip olduğu becerileri son sınırına kadar kullandığı anlarda mutluluğunun zirvesine çıkar. Psikolog Csikszentmihalyi’nin “akış” olarak tanımladığı bu durum, kişinin zamanın nasıl geçtiğini fark etmediği yoğun odaklanma anıdır. Bir müzisyenin beste yaparken, bir sporcunun yarışta, bir yazarın kalemi elindeyken yaşadığı o derin dalış hali… Bu anlarda beyin dopamin ve norepinefrin salgılar; odak artar, haz derinleşir. Güçlü yönler kullanıldığında akış daha kolay oluşur ve daha kalıcı bir tatmin sağlar.

Sanatla ilgilenmek de bu nedenle anlamlıdır. Resim yapmak, müzikle uğraşmak ya da yazı yazmak; insanın iç dünyasını ifade etmesine olanak tanır. Bu faaliyetler yalnızca keyif değil, aynı zamanda derin bir varoluş hissi verir.

Bununla birlikte, mutluluğu en çok etkileyen unsurun ilişkilerin kalitesi olduğu araştırmalarla ortaya konmuştur. Uzun vadede insanı mutlu eden şey; sıcak, güvenilir ve derin bağlardır. Princeton ve Oxford üniversitelerinde yapılan araştırmalar, en mutlu insanların hem kendilerine çok benzeyen yakın dostları olan hem de farklı çevrelerden insanlarla bağ kurabilen kişiler olduğunu göstermektedir. Bu çeşitlilik, hem aidiyet hem de geniş perspektif sağlar.

Sonuç olarak, değer ve anlam odaklı bir yaşam insanı huzur ve coşku düzeyinde iç kaynaklı mutluluğa taşır. Zevk ve başarı geçici olabilir; ancak değerlerle uyumlu ve anlamlı bir hayat kalıcıdır. Kişi değerlerini keşfettiğinde, amacını netleştirdiğinde ve ilişkilerini güçlendirdiğinde, mutluluk bir hedef olmaktan çıkar; doğal bir sonuç haline gelir. Böyle bir yaşam, sadece mutlu değil, aynı zamanda başarılı ve bütünlüklü bir yaşamdır.

Üçüncü Kısım – Mutlu Hissetmek: Pozitif ve Negatif Duygular

Dr. Özgür Bolat kitabının üçüncü kısmında, mutluluk modelinin son iki ayağını oluşturan “pozitif duyguların artırılması” ile “negatif duyguların yönetilmesi” basamaklarını irdeliyor.

Yazar, “Olumlu ve olumsuz duyguların işlevi nedir? Neden önemlidir? Olumlu duygular nasıl artırılabilir? Olumsuz duygular nasıl yönetilebilir?” sorularına cevap arıyor.

Olumlu duygular insanın zihnini genişletirken, olumsuz duygular zihni daraltır. Olumlu duyguların etkisi altında kişi yaşamı daha geniş kapsamda ve bütünsel algılar. Olumsuz duygular ise dikkati tehlikeye odaklar.

Yani olumlu duygular büyütür, olumsuz duygular korur.

Çoğu insan olumsuz duyguları giderilmesi gereken problemler olarak görür ve onlardan kaçmaya çalışır. Oysa bu duygular bastırılması değil, dinlenmesi ve yönetilmesi gereken duygulardır.

Olumlu duygular mutluluk hissini artırır. Diğer yandan araştırmalar, canınız çok sıkkın olsa bile olumlu duygular yaşamayı denediğinizde daha mutlu hissedebileceğinizi gösteriyor. Ayrıca insanların hayatında olumsuz duygular olsa bile gün içinde olumlu duygular yaşandığında, olumsuz duyguların şiddeti azalıyor.

İnsanlara mutluluk veren şey, yaşanan olaylar değil; o olaylara dair yargılar ve deneyimi nasıl yorumladıklarıdır. Buna “tadını çıkarmak” denir. Tadını çıkarmanın üç etkili yolu vardır: Paylaşmak, şükretmek ve anda derinleşmek. Bu üç yöntem mutluluk seviyesini artırır.

Tadını çıkarmanın bir diğer yolu da hedonik adaptasyondan kurtulmaktır. Hedonik adaptasyon, arzulanan şeylere sahip olduktan sonra haz duygusunun hızla azalmasını ifade eder. Kişi alıştığı sıradan şeylerin her seferinde tadını çıkarmaya odaklanırsa bu alışma etkisi zayıflar. Örneğin istediğiniz yeni bir cep telefonunu satın aldıktan sonra ondan aldığınız haz hızla azalır. Ancak telefonunuzu her kullandığınızda bilinçli olarak onun tadını çıkarmaya odaklanırsanız, bu sürecin yavaşladığını görebilirsiniz.

California Üniversitesi’nde yapılan bir araştırma, şükretmenin insanı daha mutlu yaptığını; uyku ve yaşam kalitesi üzerinde olumlu etkileri olduğunu göstermiştir.

Yazar, bu alışkanlığın çocuklara aktarımı için ailece her akşam yapılacak küçük bir “şükür paylaşımı” ritüeli öneriyor. Aile fertleri o gün için minnettar oldukları üç şeyi paylaşarak çocuklarının şükür duygusunu geliştirmelerine yardımcı olabilirler.

Çocuklarla derin sohbet etmek de onların gelişimine katkı sağlayan önemli bir eylemdir. Çocuğunuzun mutlu olmasını istiyorsanız, her gün en az bir derin soru sormayı alışkanlık haline getirmelisiniz.

Güzel bir haberi birine anlatmak bazen o olayı yaşamaktan bile daha fazla mutluluk verebilir. Çünkü mutluluk paylaşıldıkça çoğalır.

Yazar, paranın mutluluk getirip getirmediğini de sorguluyor. Vardığı sonuç şu: Para temel ihtiyaçları karşıladıktan sonra yalnızca mutlu olan insanları daha mutlu eder; mutsuz insanları ise otomatik olarak mutlu etmez. Ayrıca parayı konsere gitmek ya da seyahat etmek gibi deneyimler için kullanmak, eşya satın almaktan daha fazla mutluluk sağlar.

Çoğumuz mutlu anlarımızda fotoğraf çekmenin mutluluğumuzu artırdığına inanırız ve sosyal medyada paylaşmak için fotoğraf çekeriz. Ancak araştırmalar, bir deneyimi yaşarken sürekli fotoğraf çekmenin mutluluğu azaltabildiğini gösteriyor. Buna karşılık deneyimin akışını bozmadan birkaç fotoğraf çekmek ve daha sonra bu fotoğraflar üzerine düşünmek mutluluğu artırıyor. Bu bulgular, fotoğrafları “anı yakalamak” için değil, “anı zenginleştirmek” için çekmemiz gerektiğini gösteriyor.

Belirsizlikler yaşamın parçasıdır. Olumlu olaylarda bile küçük belirsizlikler zihnin sürekli o ana geri dönmesine sebep olur; bu da mutluluğu azaltabilir. Belirsizlikte anlam bulmak döngüyü kırar ve zihni rahatlatır.

Uyku, düzenli hareket, sebze ve meyve tüketimi ve doğayla temas kurmak pozitif duyguları yükseltir. Bu basit alışkanlıkları hayatınıza dahil etmek daha mutlu olmanızı sağlar.

Hayatınızda ne kadar pozitif duygu olursa olsun, eğer negatif duygularınızı yönetemezseniz tam anlamıyla mutlu olamazsınız. Kaygı, korku ve öfke gibi duygular kontrol edilmediğinde mutsuzluk ihtimali artar.

İnsanların olumsuz duyguların etkisini azaltmak için kullandıkları kaçınma, bastırma ve zihinde kurma stratejileri genellikle ters etki yapar ve kaygı ile depresyona yol açabilir.

Duyguları yönetmek, onları bastırmak ya da görmezden gelmek değildir. Bu yöntemler kısa vadede rahatlama sağlasa da uzun vadede sorunlara yol açar.

Peki duygular nasıl yönetilir? Yazar altı adımlı bir strateji öneriyor:

Birinci Adım - Farkındalık: Zihinsel olarak ne yaptığınızın farkına varın ve bunu dile getirin.
“Şu anda kendimi değersiz hissediyorum.”

İkinci Adım - Duygu Tespiti:
“Ben şu an ne hissediyorum?” sorusunu sorun.

Üçüncü Adım - Duygunun Adını Koyma:
“Korkuyorum.” “Endişeliyim.”

Dördüncü Adım - Kabul: Duyguyla savaşmak yerine ona yer açın.
“Şu an hayal kırıklığı yaşıyorum.”

Beşinci Adım - Yeniden Değerlendirme: Olayı farklı bir perspektiften görün.
“Başarısız olmadım; vazgeçersem başarısız olurum.”

Altıncı Adım - Problem Çözme: Değer odaklı çözümler üretin.
Örneğin, size kaba davrandığını düşündüğünüz mesai arkadaşınızla doğrudan konuşmaya karar vermek gibi.

Sonuç olarak; Dr. Özgür Bolat kitabında iki soruya cevap arıyor: “Mutluluk nedir?” ve “Nasıl mutlu oluruz?”

Özetle, mutluluk hem hayatla hem de kendimizle kurduğumuz bir ilişkidir ve nihayetinde bir duygudur. “Mutlu olmak” bir yaşam biçimini; “mutlu hissetmek” ise duygu durumunu ifade eder.

Mutluluk dışsal değil, içsel bir deneyimdir. Değerler ve anlam üzerine inşa edilen bir yaşam, Aristoteles’in nihai hedef olarak gördüğü kalıcı mutluluğa ulaştırır.

Kitabın en önemli mesajı şudur: Kişi kendi mutluluğunu kendisi yaratabilir.

Mutlulukla kalın.