"Demokrasinin Türkiye Serüveni" Özeti

"Demokrasinin Türkiye Serüveni", Türkiye’nin demokrasi deneyimini kapsamlı bir şekilde dört makale halinde ele alıyor. Profesör Bernard Lewis, bu dört makalesinde Türkiye’deki demokratik düşüncenin gelişimini, başarısını ve katettiği mesafeyi tersten bir tarih sırasıyla sunuyor.

Birinci Makale - Türkiye’de Demokrasi

Viyana kuşatmasındaki başarısızlık ve 1699 yılında imzalanan Karlofça Antlaşması’ndan sonra yaşananlar Osmanlıyı derinden sarstı. Onsekizinci yüzyılda da devam eden başarısızlıklar, Osmanlıların Batılı güçlerle yeni ilişkiler geliştirmesine neden oldu. Osmanlı yöneticileri ve aydınları Batı’nın gücünü, kurumlarını ve fikirlerini ciddiye almaya başladılar.

Ondokuzuncu yüzyılda demokratik hareketler ve yarı demokratik reformlar gerçekleştirildi. Bunlardan bazıları tepeden inme reformlardı. Diğerleri, tabandan gelen ve büyüyen hareketlerdi. Genç Osmanlılar hareketi 1876’da Meşrutiyet’in ilanına zemin hazırladı; ancak bu ilk anayasal deneyim kısa sürdü ve meclis kapatıldı. Yine de anayasa ile temsil ve özgürlük fikri siyasetin içine yerleşmiş oldu.

Jön Türkler dönemi bu anayasal arayışın ikinci büyük aşamasıdır. 1908 Devrimi meşrutiyeti yeniden kurdu ve seçimli siyaseti canlandırdı. Ancak yazara göre, Jön Türk deneyimi beklenen demokratik sonucu üretmedi. 1914 yılına gelindiğinde, başlangıçta özgürlük iddiasıyla ortaya çıkan yapı daha sert bir otokrasiye dönüşmüştü. Buna rağmen 1908, 1912 ve 1914 seçimleriyle çok partili seçim fikri korunmuş, ardından 1920’de son Osmanlı Meclisi ve hemen sonra Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi açılmıştır.

Cumhuriyet’in kuruluşunda dikkat çekici olan nokta, Milli Mücadele devam ederken bile anayasal düzenin inşasına önem verilmesidir. 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, ardından 1923’te cumhuriyetin ilanı ve 1924 Anayasası yeni devletin meşruiyetini, temsil ve hukuk fikrine dayandırdı. 1928 yılında “devletin dini İslam’dır” ifadesinin çıkarılmasıyla laiklik anayasal hale getirildi. Ancak tek parti dönemi boyunca seçimler yapılsa da gerçek iktidar değişimi yaşanmadı; muhalefet denemeleri kısa sürdü ve sistem parti-devlet bütünleşmesine dönüştü.

Türkiye’nin demokrasisinde milat 1950’dir. Demokrat Parti’nin serbest seçimle iktidara gelmesi, Türkiye’de hükümetin seçimle değişebildiğini gösterdi. Yazar bunu yalnız Türkiye için değil, bölge için de olağanüstü bir eşik sayıyor. 1945 sonrasında çok partili hayata geçişi sadece Sovyet tehdidi ya da dış baskıyla açıklamayı yetersiz buluyor; esas olarak Osmanlı’dan beri süren anayasal birikimi ve Batı kurumlarıyla uzun teması vurguluyor. 1950’de CHP’nin iktidarı bırakması, demokratik olgunluğun simgesidir.

Lakin çok partili hayat kısa sürede askeri müdahaleler dönemine girdi. Demokrat Parti iktidarının basın, yargı ve muhalefet üzerindeki baskılarının artması ve meclis komisyonu yoluyla muhalefeti soruşturma girişiminin ardından 1960 darbesi geldi. 1960 müdahalesi en radikal darbeydi: hükümet devrildi, liderler yargılandı, idamlar yapıldı, ordu ve üniversite tasfiye edildi. Ama aynı zamanda yeni anayasa hazırlığına girişildi ve 1961 Anayasası ile daha özgürlükçü, kurumları çeşitlendirilmiş bir yapı kuruldu. Yani darbe bir yandan ağır bir kırılma yaratırken, öte yandan yeniden demokratik düzene geçişi de örgütledi.

1961 sonrası dönem daha çoğulcu ama daha kırılgan bir siyasete sahne oldu. Yeni anayasa fazla liberal bulundu; siyaset kutuplaştı, koalisyonlar zayıfladı, sağ ve sol radikalizm arttı. 1971 yılında ordu bu kez muhtıra yoluyla müdahale ederek güçlü bir hükümet kurulmasını ve anarşinin bastırılmasını istedi. 1970’lerin sonunda şiddet, ekonomik kriz ve siyasal tıkanma daha da derinleşti. Cumhurbaşkanı bile seçemeyen sistem, 1980 darbesine zemin hazırladı.

1980 darbesi, 1960 darbesine göre daha geniş bir yeniden yapılandırma girişimiydi. Parlamento dağıtıldı, siyasi partiler kapatıldı, yeni anayasa hazırlandı ve 1982 Anayasası kabul edildi. Bu anayasa 1961’in tersine yürütmeyi, cumhurbaşkanını ve Milli Güvenlik Kurulu’nu güçlendirdi; sendikalar, basın ve ifade alanında daha sınırlayıcı bir çerçeve getirdi. 1983’te ANAP’ın iktidara gelişiyle sivil siyasete dönüş başladı; ardından Turgut Özal dönemi, hem ekonomik liberalleşme hem de sivil-asker dengesinde görece bir değişim yarattı.

1997 “post-modern darbesi” ise klasik darbelerden ayrılır. Refah Partisi’nin yükselişi, Erbakan’ın başbakan oluşu ve artan İslamlaşma kaygısı, orduyu Milli Güvenlik Kurulu üzerinden baskı kurmaya yöneltti. Yazar, ordunun burada tek belirleyici güç olmadığını; muhalefet, koalisyon içi çatışmalar ve kamuoyu kaygılarının da sürece eşlik ettiğini belirtiyor. Bu nedenle 1997, doğrudan yönetime el koymaktan çok, sivil siyaseti yönlendiren bir müdahale olarak tanımlanır.

Yazarın makalede savunduğu fikirlerden ilki ordunun rolüne dairdir. Yazara göre Türk ordusu siyasete sık müdahale etmiştir; fakat başka birçok örneğin aksine iktidarı kalıcı biçimde ele geçirmek yerine, düzeni sağladığını düşündüğü anda geri çekilmiş ve demokratik sürecin yeniden başlamasına izin vermiştir. Bu durum, ordunun kendisini cumhuriyetin, laikliğin ve ulusal bütünlüğün koruyucusu saymasıyla açıklanır. Yazar, bunun demokrasiyi sakatladığını kabul eder; ama aynı zamanda Türkiye’de darbelerin sonunda yeniden seçimlere dönülmesini ayırt edici bir özellik olarak görür.

İkinci ana eksen, laiklik ve din gerilimidir. Cumhuriyet laikliği, dinin kamusal ve siyasal etkisini sınırlayan kurucu bir ilke olarak ortaya çıkmıştır. Fakat 1950’den sonra Demokrat Parti ile birlikte dine daha açık bir siyaset gelişmiş; din eğitimi, imam-hatipler ve İslami görünürlük artmıştır. 1970’lerden itibaren Erbakan çizgisiyle siyasal İslam örgütlü bir güç kazanmış, 1990’larda Refah Partisi’nin yükselişi bu gerilimi zirveye taşımıştır. Yazar, ordunun ve Kemalist çevrelerin bunu laik cumhuriyete tehdit saydığını, 1997 müdahalesinin arkasında da bu korkunun belirleyici olduğunu savunuyor.

Üçüncü ana başlık Kürt sorunudur. Makaleye göre Osmanlı’dan farklı olarak cumhuriyet, Müslüman çoğunluk içindeki etnik farklılıkları uzun süre “azınlık” olarak tanımadı. Kürt meselesi bu yüzden uzun süre yok sayıldı. Ancak zamanla kültürel hak taleplerinden ayrılıkçı taleplere uzanan bir çizgi oluştu; PKK’nın silahlı mücadelesi sorunu güvenlik eksenine taşıdı. Devlet ve özellikle ordu bunu öncelikle bölünme tehdidi olarak gördü. Buna karşılık siyasi çevrelerde, özellikle Özal döneminde, kültürel hakların tanınması yönünde bir açılım eğilimi de belirdi. Yine yazar, Kürt meselesinin demokrasi, güvenlik ve ulusal bütünlük arasında en zor denge alanlarından biri olduğunu vurguluyor.

Türk demokrasisinin başarısı ise tam burada tanımlanır: Sistem birçok kriz yaşamış, darbeler görmüş, laiklik ve kimlik sorunlarıyla sarsılmıştır; ama buna rağmen seçimli siyaset yeniden kurulmuş, iktidarlar tekrar sandıkla değişmiş ve demokratik süreç bütünüyle yok olmamıştır. Yazar, Batılı olmayan ülkeler arasında Türkiye’nin yaklaşık 125 yıllık parlamenter deneyimini çok uzun, derin ve özgün buluyor. Türk demokrasisini “zor bir ilaç” gibi görür: hızlı ve aşırı dozlarda değil, kesintili ama birikimli biçimde ilerlemiştir. Buna rağmen benzer tarihsel koşullara sahip ülkeler arasında en başarılı örneklerden biri olarak değerlendirilir.

Sonuç olarak, Türkiye’de demokrasi kusursuz bir başarı öyküsü değil; sürekli gerilim, müdahale ve onarım içinde ilerleyen bir tecrübedir. Askeri vesayet, laiklik-din çatışması, Kürt sorunu ve koalisyon istikrarsızlıkları bu serüveni zorlaştırmıştır. Yine de her büyük kırılmadan sonra sandığa ve anayasal düzene dönüş, Türkiye’yi bölgedeki birçok ülkeden ayıran temel özelliktir. Türk demokrasisi çok yara almıştır, ama ayakta kalmayı başarmıştır.

İkinci Makale - Türkiye Cumhuriyeti’nin Osmanlı Kökenleri

Makale, Türk Devrimi’nin 1923’te birdenbire ortaya çıkmış kopuk bir olay olmadığını; Osmanlı’nın son yüzyıllarında olgunlaşan uzun, karmaşık ve çok katmanlı bir değişim sürecinin sonucu olduğunu savunuyor. Yazara göre “devrim”, toplumun ani ve topyekûn altüst oluşu değil; bir süredir biriken derin dönüşümlerin, yeni bir siyasal düzeni zorunlu kıldığı eşiktir. Bu yüzden Cumhuriyet, gökten düşmüş yeni bir yapı değil, Osmanlı içinde filizlenmiş bazı kavram ve kurumların yeni bir biçimde resmileşmesidir.

Bu sürekliliğin merkezinde dört temel siyasi düşünce yer alır. İlki hâkimiyet-i milliye, yani egemenliğin ne tanrısal ne de kalıtsal sayılması; kaynağının halkta ya da ulusta aranmasıdır. Bu fikir, gerektiğinde hükümeti ve hatta rejimi değiştirme yetkisinin de halka ait olduğu düşüncesine kapı açar. İkincisi sınırlı egemenliktir. Buna göre siyasal güç mutlak değildir; yönetenin yetkileri açık kurallarla sınırlandırılmalıdır. Modern dünyada bunun karşılığı anayasadır. Üçüncüsü temsili hükümet anlayışıdır. Halk yalnızca iyi yönetilmeyi bekleyen pasif bir topluluk değil, temsilcileri aracılığıyla yönetimin kurulmasına ve işlemesine katılan bir siyasal özne olarak görülür. Dördüncü düşünce ise vatanseverlik, yani eski hanedan, din ve cemaat merkezli aidiyetlerin yerine “ulus” ve “ülke” kavramlarının geçmesidir. “Türk milleti” ve “Türk yurdu” gibi kavramlar bu dönüşümün ürünüdür.

Bu fikirler yalnızca Batı’dan ithal edilmemiştir. Osmanlı ve Türk-İslam geçmişinde bazı karşılıkları bulunmaktadır. Önce şeriatın rolü vurgulanıyor. Osmanlı sultanı hukukun üstünde değil, teorik olarak onun altındaydı; bu nedenle Osmanlı düzeni sınırsız bir despotizm değildi. Şeriat, egemen gücü sınırlandıran bir çerçeve sunuyordu; ancak bu sınır her zaman açık ve etkili değildi. Yine de “kanunun sultana haddini bildirmesi” fikri, sonradan anayasal düşüncenin gelişmesini kolaylaştırdı.

Bunun yanında bi’at, yani yönetenle yönetilenler arasındaki tek taraflı sadakat yemini değil, aslında karşılıklı yükümlülükler içeren bir sözleşmedir. Bu, iktidarın meşruiyetinin bir tür rıza ve anlaşma unsuruna dayandığını gösterir. Meşveret yani danışma da önemli bir başka kavramdır. Klasik İslam’da genel bir öğüt olan istişare, Türk ve Moğol etkileriyle daha kurumsal meclislere, danışma organlarına ve ortak karar süreçlerine dönüşmeye başlamıştır. Osmanlı tarih yazımında meşveret, düzenli ya da geçici kurullar halinde sıkça karşımıza çıkar. Bu da temsil, müzakere ve çoğunluk kararı gibi modern görünen fikirlerin geleneksel dil içinde ifade edilebildiğini gösterir.

Osmanlı’daki sınırlayıcı güçler arasında ulema ve ayan özel bir yer tutar. Ulema, vakıf gelirleri ve toplumsal saygınlığı sayesinde merkezî iktidarı sınırlayan bağımsız bir güçtü. Ayan ve yerel eşraf ise taşrada özerklik ve yerel denge unsuru oluşturuyordu. 1808 tarihli Sened-i İttifak, sultanın gücünü anlaşmayla sınırlamaya çalışan çok erken bir örnek olarak öne çıkmıştır. Yazar bunu “Türk Magna Carta’sı”na benzetir, ancak belgenin ömrü kısa olmuştur. Yine de bu tür belgeler ve tartışmalar, mutlakiyetin tartışılabildiğini gösterir.

Bir yandan reformlar modernleşmeyi, yeni kavramları ve anayasal düşünceyi yaymış; öte yandan aynı reformlar eski ara güçleri tasfiye ederek merkezi devleti daha güçlü ve daha otoriter hale getirmiştir. II. Mahmud döneminde ulemanın bağımsızlığının azaltılması, yerel özerkliklerin bastırılması ve haberleşme araçlarının gelişmesi bunun örnekleridir. Yani reform ile otoriteryanizm aynı anda ilerlemiştir. Buna karşılık bu merkezileşme, aynı zamanda liberal tepkiyi de doğurmuş; anayasa, temsil, hürriyet ve meşrutiyet taleplerini beslemiştir. Böylece Osmanlı’nın son yüzyılı, hem güçlü devletin hem de onu sınırlamak isteyen özgürlükçü fikirlerin birlikte büyüdüğü bir dönem olmuştur.

Sonuç olarak makale, Cumhuriyet’i Osmanlı’dan tam bir kopuş değil, Osmanlı içinde gelişen egemenlik, hukuk, temsil ve vatan fikirlerinin yeni bir siyasal biçim altında tamamlanması olarak yorumlamaktadır. Türk Devrimi’nin kökleri, hem Batı etkisinde hem de Osmanlı-Türk-İslam geleneğinin içinde aranmalıdır; asıl önemli olan da bu iki hattın uzun bir tarihsel süreçte birleşmesidir.

Üçüncü Makale - Tarihsel Perspektif İçinde Türklerin Demokrasi Deneyi

Yazar, demokrasiyi basit kurallarla tanımlıyor: Yönetim yetkesini halktan almalı, halka karşı sorumlu olmalı ve düzenli, yasal seçimlerle değiştirilebilir olmalıdır. Ancak asıl ölçüt seçimlerin varlığı değil, sonucudur. Bir ülkenin gerçekten demokratik sayılabilmesi için seçmenlerin sandık yoluyla hükümeti görevden alabilmesi gerekir. Bu yüzden 1950 seçimleri Türkiye için tarihî bir dönüm noktasıdır; çünkü uzun süre iktidarda kalan Cumhuriyet Halk Partisi, kendi hazırlayıp yönettiği seçimlerle iktidarı barışçıl biçimde devretmiştir. Yazar bunu, CHP’nin ve Cumhuriyet’in en büyük başarılarından biri olarak görüyor; çünkü demokrasi açısından asıl sınav, iktidarı seçimle kazanmak değil, seçimle kaybetmeyi de kabul etmektir.

Samuel Huntington’a göre bir ülkenin demokratik sayılması için yönetimin seçimlerle en az iki kez el değiştirmesi gerekir. Bu açıdan 1950 seçimleri Türkiye için çok önemli bir dönüm noktasıdır. Ancak yazar, sonradan iktidara gelenlerin aynı demokratik bağlılığı göstermediğini vurguluyor. Özellikle yargı bağımsızlığını zayıflatma girişimleri, demokrasinin yalnızca sandıkla değil, güçlü kurumlarla da korunabileceğini göstermektedir.

Yazar ayrıca her rejimin bir meşruiyet kaynağına ihtiyaç duyduğunu vurguluyor. Bu kaynak tarih boyunca Tanrı, soy bağı ya da halk olmuştur. Demokratik sistemlerde meşruiyet halktan gelir; fakat bunun kalıcı olabilmesi için ardıllık, yani iktidarın bir yönetimden diğerine düzenli ve kabul görmüş biçimde geçmesi gerekir. Dünyanın birçok yerinde bu geçiş darbeler, ayaklanmalar ya da iç savaşlarla belirlenirken, Türkiye’nin en önemli başarısı, meşruiyeti giderek halk iradesine dayandıran bir çizgi oluşturmasıdır. Cumhuriyetin kuruluşu da burada önemlidir: Türk halkı, imparatorluğun çöküşü ve işgal ortamı içinde yalnız bağımsızlığı değil, cumhuriyetçi yönetim biçimini de seçmiştir. Türkiye’nin büyük başarısı, bağımsızlığı özgürlüğün başlangıç noktası haline getirmesidir.

Yazar, Türk demokrasisinin köklerinin tamamen dışarıdan gelmediğini, Osmanlı ve İslam geleneğinde bazı demokratik potansiyeller bulunduğunu da ileri sürüyor. Meşveret, yani danışma, Osmanlı’nın kuruluş anlatılarında bile yer alır; yöneticinin seçimi ve ortak karar fikrine işaret eder. Biat ise yalnızca bağlılık yemini değil, yönetenle yönetilen arasında karşılıklı yükümlülükler içeren bir tür sözleşme olarak yorumlanır. Buna ek olarak hukukun üstünlüğü ilkesi vardır; hükümdar bile hukukla bağlıdır. Osmanlı sisteminde zamanla ulema, ayan, taşra eşrafı ve askerî-dinî çevreler gibi ara güçler de merkezi otoriteyi sınırlayan unsurlar haline gelmiştir. 1808 tarihli Sened-i İttifak, sultanın gücünü sınırlamaya çalışan erken bir örnek olarak öne çıkar.

Ondokuzcu yüzyıl ise paradoksal bir dönemdir. Bir yandan II. Mahmud ve halefleri, ayan ve ulema gibi eski ara güçleri zayıflatarak merkezi devleti güçlendirmiş, yani otoriterleşmeyi artırmıştır. Öte yandan aynı süreç, Batılı anayasal fikirlerin, temsil düşüncesinin ve kamusal tartışmanın gelişmesine de zemin hazırlamıştır. Osmanlı düşünce dünyasında “tebaanın temsilcileri”, “özgür tartışma” ve “ortak karar” gibi kavramların görünür hale gelmesi bunun işaretidir. Türk demokrasisinin özgünlüğü tam burada yatar: Ne sömürge mirasıdır ne de dışarıdan zorla benimsetilmiştir; büyük ölçüde iç dinamiklerle, uzun bir tarihsel süreklilik içinde gelişmiştir. Sened-i İttifak’tan Tanzimat’a, Meşrutiyetlerden Cumhuriyet’e uzanan bu çizgi zaman zaman kesintiye uğrasa da, her sapmadan sonra yeniden demokrasi yoluna dönülmesi Türk deneyiminin en dikkat çekici özelliğidir.

Dördüncü Makale - Neden Türkiye İslam Dünyasındaki Tek Demokrasi?

Yazar bu makalesinde, Türkiye’nin İslam dünyasında yerleşik demokrasi ölçütünü karşılayan tek ülke sayılmasını, bir dizi tarihsel ve kurumsal nedene bağlıyor. Yazara göre, bir ülkede demokrasinin gerçekten yerleşmiş sayılması için yalnızca seçim yapılması yetmez; iktidarın halk iradesiyle, şiddete başvurulmadan ve kabul edilmiş kurallar çerçevesinde en az iki kez el değiştirmesi gerekir. Bu ölçüte göre birçok İslam ülkesi ya demokrasiyi hiç denememiş, ya ilk aşamada başarısız olmuş, ya da bir kez iktidar değişse bile bunu kalıcı bir düzene dönüştürememiştir. Türkiye ise bu sınavı geçmiş; seçimle gelen iktidarların tekrar seçimle gitmesini kabul eden tek örnek olmuştur. Bu yüzden yazar, Türkiye’yi İslam dünyasında demokrasi açısından ayrıksı ve dikkat çekici bir ülke olarak değerlendiriyor.

Bu başarının ilk nedeni, Türkiye’nin hiçbir zaman klasik anlamda sömürgeleştirilmemiş olmasıdır. Asya ve Afrika’daki birçok Müslüman ülkede demokratik kurumlar ya sömürge yönetimlerinin bıraktığı miras olarak ya da dışarıdan dayatılmış modeller halinde ortaya çıkmıştır. Türkiye’de ise anayasal ve temsili kurumlar, Türklerin kendi siyasi tercihiyle benimsenmiştir. Bu durum, kurumların daha güçlü bir meşruiyet kazanmasına ve daha kalıcı olmasına yardım etmiştir. Yine de yazar, bunu tek açıklama olarak görmüyor; çünkü Afganistan, Suudi Arabistan ve İran gibi hiç ya da tam sömürgeleşmemiş başka ülkeler de vardır. Demek ki bağımsızlık önemli bir avantajdır, fakat tek başına yeterli değildir.

İkinci temel unsur, Türkiye’nin Batı ile kurduğu uzun süreli temas ve demokrasiye aşamalı geçişidir. Türkiye bütün Müslüman ülkeler içinde Batı’yla en eski, en yoğun ve sürekli ilişkiye sahip bir ülke olmuştur. Osmanlı’dan itibaren anayasal düşünce, parlamento deneyimi ve meşrutiyet arayışları gelişmiş; 1876 Anayasası, ilk parlamento, ardından 1908 Jön Türk Devrimi ve Cumhuriyet dönemindeki kurumlaşma bu çizginin kilometre taşlarını oluşturmuştur. Bu yüzden Türkiye’nin parlamenter deneyimi yaklaşık 125 yıllık bir birikime dayanır.

Yazar, demokrasiyi güçlü ama dikkatle verilmesi gereken bir ilaca benzetiyor: birden bire yüksek doz verilirse sistemi yıkabilir, bu nedenle küçük dozlarla ve kademeli biçimde ilerlemek daha sağlıklıdır. Türkiye’nin sonraki yönetimleri de tam demokrasiyi aniden kurmaya çalışmak yerine, aşamalı bir süreç izleyerek hem kurumların hem de sivil toplumun gelişmesini beklemiştir.

Diğer yandan Türkiye’de maddi ilerleme, petrol gibi dışsal ve tesadüfi zenginlik kaynaklarına değil, kendi emeğine, yeni ekonomi politikalarına ve yeni toplumsal aktörlerin yükselişine dayanmıştır. Osmanlı’nın son döneminden başlayarak ve özellikle Cumhuriyet yıllarında teknik, mesleki, idari ve girişimci bir orta sınıf oluşmuştur. Bu orta sınıf, sendikalar, basın, meslek örgütleri ve çeşitli çıkar gruplarıyla birlikte sivil toplumun temelini meydana getirmiştir. Yazara göre Batı tipi demokratik kurumlar, ancak böylesi bir sivil toplum ve profesyonel orta sınıf üzerinde ayakta kalabilir. Türkiye’nin farkı, ekonomik gelişmeyi doğal kaynak rantıyla değil, kendi toplumsal dönüşümüyle üretmiş olmasıdır. Bu da demokrasiye daha sağlam bir zemin hazırlamıştır.

Türkiye’yi diğer İslam ülkelerinden ayıran en belirgin özelliklerden biri de laikliktir. Türkiye’de Atatürk döneminde İslam devlet yapısından ayrılmış, şeriat kaldırılmış, onun yerine dinsel niteliği olmayan medeni ve ceza yasaları kabul edilmiştir. Diğer birçok Müslüman ülkede ise İslam ya anayasal düzende kutsal bir kalıntı olarak bırakılmış ya da doğrudan anayasanın kendisi sayılmıştır. Din-devlet ayrımı, demokratik siyasetin önündeki en büyük engellerden birini kaldırmış; hukuk düzenini modernleştirerek siyasal alanı daha çoğulcu hale getirmiştir. Bu yüzden Türkiye’nin seküler dönüşümü, onun demokratik dayanıklılığının başlıca nedenlerinden biridir.

Ordunun rolü de makalede Türkiye’ye özgü bir istisna olarak ele alınıyor. Yazar, 1950’den sonra Türkiye’de üç askerî müdahale yaşandığını; ancak asıl dikkat çekici olanın her müdahaleden sonra ordunun yeniden kışlasına dönmesi ve demokratik sürecin yeniden başlamasına izin vermesi olduğunu söylüyor. Bu, bölge için alışılmadık bir durumdur. Çünkü başka birçok ülkede askerî müdahaleler kalıcı rejim değişikliğine dönüşürken, Türkiye’de seçimli siyaset tekrar kurulmuştur. Yazar bunu, Türk demokrasisinin büyük sarsıntılar geçirse de tamamen çökmediğinin bir işareti olarak değerlendiriyor.

Son olarak Türkiye’de modernleşme yalnızca anayasa ve seçimlerden ibaret kalmamış; hukuk, eğitim, basın, toplumsal sınıflar, siyasal dil ve kamusal hayat da derin biçimde değişmiştir. Bu nedenle yaşanan dönüşüm artık kolayca geri çevrilemez bir nitelik kazanmıştır.

Sonuç olarak Türkiye’nin demokratik başarısı kusursuz değildir; darbeler, krizler ve ciddi sorunlar yaşamıştır. Ama bütün bu zorluklara rağmen, sömürgeleşmemiş olması, uzun tarihsel birikimi, kademeli kurumlaşması, orta sınıf ve sivil toplumun gelişmesi, laik hukuk düzeni ve askeri müdahaleler sonrasında yeniden seçimli siyasete dönebilmesi sayesinde İslam dünyasında benzersiz bir örnek haline gelmiştir.