Epiktetos Özgürlük Kavramını Hangi Felsefi Çerçevede Ele Alır?
Güncelleme tarihi: 26 Eyl
Özgür bir insan olduğunuzu düşünüyor musunuz?
Günlük hayatta özgürlüğü genellikle istediğimiz yere gidebilmek, istediğimiz işi yapabilmek ve başkalarının müdahalesi olmadan karar verebilmek şeklinde anlarız. Bunların hepsi önemlidir. Fakat Epiktetos özgürlük meselesine başka bir yerden yaklaşır.
Paraya, sosyal statüye, başkalarının onayına veya gelecekte gerçekleşmesini istediğimiz sonuçlara fazlasıyla bağımlıysak gerçekten ne kadar özgür olabiliriz?
Epiktetos’a [Epiktetos kimdir?] göre özgürlük, dış dünyadaki bütün engellerin ortadan kalkması değildir. Asıl mesele, iyi bir yaşam için vazgeçilmez gördüğümüz şeylerin ne kadarının gerçekten bize bağlı olduğudur.
Bir insan mutluluğunu başkalarının kararlarına, değişken koşullara veya kesin olarak elde edemeyeceği sonuçlara bağladığında farkında olmadan kendi özgürlüğünü de onların eline bırakır.
Elbette bu düşünce, siyasal veya hukuki özgürlüklerin önemini ortadan kaldırmaz. Epiktetos’un ilgilendiği daha çok ahlaki ve içsel özgürlüktür. Neyi istediğimiz, neden korktuğumuz, hangi izlenimlere hemen inandığımız ve iyi yaşamımızı nelere bağladığımız onun temel meseleleridir.
Peki… Epiktetos özgürlük anlayışını neden doğrudan seçim, arzu ve yargı alanına yerleştirdi? İşte bu yazıda, bu içsel duruşun gerçek mutlulukla nasıl harmanlandığını ve modern insanın günlük hayatında bunun pratikte ne anlama gelebileceğini sade ama derinlikli bir perspektifle ele alacağız.
Epiktetos’un Özgürlük Felsefesi: Özgür İnsan Kimdir?
Epiktetos, Düşünceler ve Konuşmalar’ın dördüncü kitabındaki “Özgürlüğe Dair” bölümünde özgür insanı; istediği gibi yaşayabilen, zorlamaya ve engellenmeye boyun eğmeyen, arzularının kölesi olmayan kişi olarak ele alır.
İlk bakışta bu tanım, “Canım ne isterse onu yaparım” düşüncesine benzeyebilir. Ama Epiktetos’un söylediği bunun neredeyse tersidir.
İnsan arzularını tamamen dış koşullara bağlarsa özgürleşmez; aksine onlara bağımlı hâle gelir.
Bir terfi istiyorsanız karar yalnızca size ait değildir. Herkes tarafından beğenilmek istiyorsanız mutluluğunuzu başkalarının yargılarına bırakmış olursunuz. Hiç hastalanmamayı talep ediyorsanız bedeniniz üzerinde sahip olmadığınız bir kesinlik beklersiniz.
Bu nedenle Epiktetos felsefesi şu soruyla özetlenebilecek bir sorgulamaya dayanır: “İyi yaşamımı bana ait olmayan bir şeye mi bağladım?”
Özgürlük burada keyfilik değildir. Dünyanın bizim istediğimiz biçimde davranmasını sağlamak da değildir. Epiktetos’un önerdiği şey, gerçekliğin sınırlarını görmek ve neyin bize bağlı olduğunu, neyin olmadığını doğru ayırt etmektir.
Dolayısıyla Epiktetos özgürlük düşüncesini bugünkü siyasal veya hukuki özgürlüklerin alternatifi olarak okumak doğru olmaz. Bir insan ifade özgürlüğüne, hareket özgürlüğüne ve hukuki güvenceye sahip olabilir. Bunlar son derece değerlidir.
Epiktetos’un sorusu ise başka bir düzeydedir: Bütün bu haklara sahip olduğumuz hâlde korkularımız, tutkularımız, itibar beklentimiz veya servet arzumuz bizi yönetiyorsa içsel olarak ne kadar özgürüz?
Bize Bağlı Olanlar: Epiktetos Felsefesi Neden Buradan Başlar?
Epiktetos felsefesinin en bilinen ayrımı Enkheiridion’un (El Kitabı) ilk bölümünde karşımıza çıkar: Bazı şeyler bize bağlıdır, bazıları değildir.
Yargılarımız, yönelişlerimiz, arzularımız, kaçınmalarımız ve kendi eylemlerimiz bize bağlı alanda bulunur. Bedenimiz, mal mülkümüz, itibarımız, makamımız ve eylemlerimizin nihai sonuçları ise bütünüyle bize ait değildir.
Sağlığınızı korumaya çalışabilirsiniz. İşinizde başarılı olmak isteyebilirsiniz. Sevdiğiniz insanların iyi olmasını arzulayabilirsiniz. Para kazanmak, saygınlık görmek veya bir işi başarmak da makul tercihler olabilir.
Stoacılar bu tür şeyleri bütünüyle değersiz saymazlar. Bunların bir kısmı tercih edilen kayıtsızlar olarak değerlendirilebilir. Sağlıklı olmak hastalığa, yeterli maddi imkâna sahip olmak yoksunluğa tercih edilir.
Fakat bunların hiçbiri tek başına sizi ahlaken iyi bir insan yapmaz. Epiktetos’un temel ayrımı burada ortaya çıkar: Bir şeyi tercih etmek başka, iyi yaşamanızı ona bağımlı hâle getirmek başkadır. İşte Epiktetos özgürlük anlayışının önemli kısmı bu ayrım üzerine kuruludur.
Prohairesis: Epiktetos’un Özgürlük Alanının Merkezi
Epiktetos’un özgürlük düşüncesini yalnızca “kontrol edebildiğin şeylere odaklan” şeklinde özetlemek yetersiz kalır. Onun düşüncesinin merkezinde prohairesis kavramı bulunur.
Prohairesis, insanın karşılaştığı izlenimleri değerlendirme, onlara onay verip vermeme, neyi arzulayacağına karar verme ve ahlaki tercihte bulunma kapasitesini kapsar.
Başımıza gelen ilk izlenimi her zaman seçemeyebiliriz:
Birinin söylediği söz bizi öfkelendirebilir.
Beklenmedik bir haber korku yaratabilir.
Bir başarısızlık ilk anda hayal kırıklığına yol açabilir.
Epiktetos açısından asıl özgürlük alanı bundan sonra başlar. Bu izlenim hakkında ne düşüneceğiz? Onu doğru kabul edecek miyiz? Hangi yargıya varacağız? Nasıl davranacağız?
Dolayısıyla Epiktetos öğretileri, insanın dış dünyayı bütünüyle yönetebileceğini değil, kendi ahlaki seçim alanını eğitebileceğini savunur. Özgür insan her şeyi kontrol eden kişi değil, neyin kendisine bağlı olduğunu doğru görebilen kişidir.
Arzunun Efendisi Olmak: Epiktetos Öğretileri ve İçsel Bağımsızlık
Epiktetos’a göre özgürlüğü en fazla tehdit eden şeylerden biri, bize bağlı olmayan sonuçları vazgeçilmez hâle getirmektir. Bir şeyi istemekle ona muhtaç olmak arasında önemli bir fark vardır:
Maaş artışı istemek başka, “Maaşım artmazsa değersizim” demek başkadır.
Bir ilişkinin devam etmesini arzulamak başka, “Bu insan olmadan iyi yaşayamam” demek başkadır.
Bir kitabın başarılı olmasını istemek başka, başarısını kendi değerinizin ölçüsüne dönüştürmek başkadır.
Epiktetos özgürlük konusunda şöyle der: “Mutluluğunuzu sahip olup olmaması tamamen size bağlı olmayan bir şeye bağladığınızda, o şey üzerinde etkisi bulunan insanlara ve koşullara bağımlı hâle gelirsiniz.”
Fakat bunun anlamı hiçbir şey istememek değildir. Daha sağlıklı yaklaşım, arzularımızı ahlaki seçimimizin hizmetine vermektir. "Bu iş için iyi hazırlanacağım, dürüst davranacağım ve elimden gelenin en iyisini yapacağım" diyebilirsiniz. Sonucu yine tercih edersiniz; fakat karakterinizi sonucun rehinesi hâline getirmezsiniz.
Epiktetos Mutluluk ile Özgürlüğü Nasıl Birleştirir?
Epiktetos mutluluk anlayışını hazların çoğalmasına veya hayatın sürekli istediğimiz gibi ilerlemesine bağlamaz. Onun için iyi yaşam, insanın kendi yargılarını ve ahlaki seçimlerini iyi kullanabilmesiyle ilgilidir.
Epiktetos’un mutluluğu yalnızca “kendini iyi hissetmek” değildir. Daha çok insanın iyi, tutarlı ve erdemli bir hayat sürmesi anlamına gelen eudaimonia’dır. Epiktetos açısından mutluluk ile özgürlük bu nedenle birbirinden kopuk iki hedef değildir.
Bir insan sürekli başkalarının onayını kazanmaya çalışıyorsa huzuru onların yargısına bağlıdır. Sürekli kaybetmekten korkuyorsa sahip olduklarının kölesi hâline gelebilir. Başarısızlığı kendi değersizliğinin kanıtı sayıyorsa özgüvenini dış sonuçlara teslim etmiş olur. Dışarıdan son derece başarılı görünen bir insanın iç dünyası bu nedenle sürekli pazarlık hâlinde olabilir.
Epiktetos mutluluk ile iyi yaşam arasındaki bağı tam burada kurar. İyi yaşamın güvencesi, “Başına kötü hiçbir şey gelmeyecek” değildir; asıl mesele, başımıza gelenler karşısında nasıl bir insan olacağımızdır.
Epiktetos Felsefesi “Her Şeye Katlanmayı” mı Öğretir?
Bu soru Stoacılık açısından özellikle önemlidir. Epiktetos’un özgürlük anlayışı, “Dış dünya önemli değildir, haksızlığa ses çıkarma, kaderine razı ol” anlamına gelmez.
Stoacılıkta adalet, temel erdemlerden biridir. Dolayısıyla yanlış olduğunu düşündüğünüz bir duruma karşı çıkmanız, başka bir insana yardım etmeniz veya toplumsal bir sorumluluk üstlenƒmeniz Stoacı düşünceyle çelişmez. Tam tersine, doğru olduğunu düşündüğünüz şeyi yapmak sizin ahlaki seçim alanınıza girebilir.
Fakat bunun sonucunu bütünüyle belirleyemezsiniz:
Bir haksızlığa karşı çıkabilirsiniz ama başarıya ulaşacağınızı garanti edemezsiniz.
Birini ikna etmeye çalışabilirsiniz ama ikna olup olmayacağını belirleyemezsiniz.
Toplumu iyileştirmek için çaba gösterebilirsiniz ama dünyanın tam istediğiniz biçimde değişmesini sağlayamazsınız.
Bu nedenle Epiktetos felsefesi edilgenlik değil, sonucu garanti edemeden doğru eylemi seçebilme disiplini olarak okunmalıdır.
Epiktetos İçin Özgürlük Bir Sonuç Değil, Eğitimdir
Epiktetos’un özgürlük düşüncesinin asıl temelini kendi eserlerinde aramak gerekir. Düşünceler ve Konuşmalar’da Epiktetos kendisini kusursuz ve tamamlanmış bir bilge gibi sunmaz; hâlâ bedenine veya dışsal şeylere verdiği değerle mücadele ettiğini kabul eder.
Bence Epiktetos öğretilerinin en insani yönlerinden biri tam olarak budur. Özgürlük bir kimlik değildir; “Artık Stoacıyım ve özgürüm” diyerek bir kez kazanılmaz, her yeni olayda yeniden sınanır.
İtibarınızı kaybetme ihtimali ortaya çıktığında, bir planınız bozulduğunda, bir başkası sizi eleştirdiğinde ya da istediğiniz sonucu alamadığınızda aynı soru yeniden karşınıza çıkar: “Bu durumda gerçekten bana bağlı olan nedir?”
Sonuç: Epiktetos Özgürlük İçin Neyi Değiştirmemizi İster?
Epiktetos özgürlük düşüncesini dünyayla kurduğumuz ilişkiyi değiştirmek üzerine inşa etmiştir. Sağlığı önemseyebilir, başarıyı isteyebilir, insanların bizi sevmesini arzulayabilir, para kazanabilir ve toplumsal hedefler peşinde koşabiliriz. Fakat bütün bunlarla iyi karakter arasındaki sınırı görmemiz gerekir.
Çünkü Epiktetos’a göre asıl özgürlük, dış dünyanın her zaman istediğimiz gibi davranmasını sağlamak değildir; neyi istediğini seçmek, neyin sana bağlı olduğunu ayırt etmek ve karakterini sonucu belirleyen şeylere teslim etmemektir.
Bugün küçük bir deneme yapabilirsiniz. Sizi en fazla geren tek meseleyi düşünün ve kendinize sorun: “Bu durumda gerçekten bana bağlı olan nedir?”
Epiktetos özgürlük öğretisinin günlük hayattaki başlangıç noktası tam olarak burasıdır.
Faydalanılan Kaynaklar
Epiktetos. (2020). Düşünceler ve Konuşmalar.
Erdem, H. Haluk ve Mustafa Günay (Yay. Haz.). (2014). Hierapolisli Bir Filozof Epiktetos.
Morris, Tom ve Gregory Bassham. (2024). Stoicism For Dummies.
Holiday, Ryan ve Stephen Hanselman. (2020). Lives of the Stoics: The Art of Living from Zeno to Marcus Aurelius.
💯💯💯
👍🏻