Stoa Felsefesinin Üç Yaşam Kuralı Ya da Disiplini

9 Tem 2024

6 dakikada okunur

Güncelleme tarihi: 13 Eki

⏲ TEMMUZ 2024⎮STOACILIK ⎮STOA FELSEFESİ

Önemli bir projenin ortasındayken veya mesai saatinin bitimine yakın, yönetici masanıza gelip acil tamamlanması gereken karmaşık bir görevi önünüze koyuyor. Halbuki sen kendi planını yapmış ve günün yorgunluğunu üzerinden atmaya hazırlanmıştın.

Yöneticiye öfkeleniyor ve sert bir yanıt vermek istiyorsun. Oysa birçok bilinmeyen var.

Bu olayda, Stoacıların üzerinde çalıştığı üç alan birlikte karşımıza çıkıyor: Olanları nasıl yorumladığımız, neyi arzuladığımız ve nasıl davranacağımız.

Arzu, eylem ve rıza disiplinlerini gösteren üç bölümlü sade Stoacılık görseli.

Stoa felsefesinin üç yaşam kuralı: Arzu, eylem ve rıza (onay) disiplinidir. Arzu disiplini beklentilerimizi, eylem disiplini davranışlarımızı, rıza disiplini ise doğru kabul ettiğimiz düşünceleri incelememizi sağlar. Birlikte, dış koşullar değişirken nasıl erdemli yaşayabileceğimiz sorusuna yönelirler.

Bu üçlü ayrımın açık bir anlatımını Epiktetos’un Düşünceler ve Konuşmalar eserinde buluruz. Epiktetos, iyi ve bilge olmak isteyen kişinin arzuları ve kaçınmaları, davranışları ve görevleri, son olarak da izlenimlere verdiği onay üzerinde çalışması gerektiğini anlatır. Dolayısıyla bunlar dört temel erdeme eklenen yeni erdemler olmaktan ziyade karakterimizi eğittiğimiz belirli alanlardır¹.

Pierre Hadot, İçsel Kale kitabında Marcus Aurelius’un kişisel notlarını bu çerçevede yorumlamaktadır. Bir olay hakkındaki yargımız, ne istediğimizi ve nasıl davranacağımızı değiştirebilir. Bu yüzden üç disiplinin günlük hayattaki çalışması iç içedir. Hadot bu üç kuralı şu şekilde ifade eder^2,4.

Evrensel doğanın bizim payımıza hazırladıklarını kabul etmeyi sağlayan “arzu disiplini”
İnsanlara yardımlaşma gereğini dayatan “eylem disiplini”
Doğruyu yanlıştan ayırmaya yarayan “rıza disiplini”

Arzu Disiplini (Stoacı Kabul)

Arzu disiplini, neleri elde etmeyi istediğimiz ve nelerden kaçındığımızla (ölüm, hastalık vb.) ilgilidir. Epiktetos’un temel sorusu, iyi yaşama imkânımızı bize bütünüyle bağlı olmayan sonuçlara bağlayıp bağlamadığımız üzerinedir.

Bu disiplin, gerçek iyinin ne olduğunu ayırt ederek kontrolümüz dışındaki dışsal nesnelere duyulan tutkulu bağlılığı dizginlemeyi ve iradeyi doğru yönlendirmeyi hedefler². Böylece kişi, kontrolünde olmayan dışsal sonuçlara dair beklentilerini törpüleyerek duygusal acılarını hafifleten bir tür Stoacı terapi süreciyle ruhsal dinginliğini koruyabilir⁶.

Takdir görmek, para kazanmak veya sağlıklı kalmak isteyebiliriz. Ancak başkalarının değerlendirmelerini, ekonomik koşulları ya da bedenimizin başına gelebilecek her şeyi belirleyemeyiz. Bunları hayatın vazgeçilmez şartlarına dönüştürdüğümüzde, beklentilerimizle gerçeklik arasındaki her fark bizi sarsabilir.

Örneğin, bir iş görüşmesine hazırlanırken şirketin seni seçmesini isteyebilirsin. Arzu disiplini, bu isteğin yanında görüşmeye hazırlanmak, kendini dürüstçe anlatmak ve soruları dikkatle dinlemek gibi kendi sorumluluğunu da görmeni sağlar. İşe alınma sonucu başka kişilere ve koşullara da bağlıdır. Olumsuz cevap almak, hazırlığının değersiz ya da senin başarısız bir insan olduğun anlamına gelmez.

Buradaki bize bağlı olanlarla olmayanlar arasındaki ayrım, dış dünyayı önemsemeyi bırakmamızı gerektirmez. Sağlık, başarı ve geçim gibi şeyler, Stoacıların olması halinde memnuniyetle karşılayacağı; ama erdemli bir hayat sürmek için gerekli görmedikleri “tercihe şayan” (proēgmena) şeylerdir. Bir sonucu istemekle, kendi değerimizi o sonuca bağlamak arasında fark vardır.

Antik Stoacılar kabulü, akılsal bir düzene sahip olduğunu düşündükleri evrenle uyum içinde ele alırdı⁶.

Hadot’un yorumunda arzu disiplini, insanın bütüne ait olduğunu hatırlamasıyla bağlantılıdır⁴.

Lawrence Becker ise A New Stoicism adlı eserinde doğaya uygun yaşamayı, fiziksel ve toplumsal dünyaya ilişkin gerçekleri dikkate alarak düşünmek şeklinde yorumlayarak modern bir yaklaşımı benimsemiştir. Bunun için antik kozmolojiyi bütünüyle benimsemek gerekmez^3,4.

Bu yaklaşımın gündelik karşılığı, gerçekleşmiş olanı doğru görmek ve eldeki imkânları değerlendirmektir. Bir haksızlığın yaşandığını kabul ettikten sonra onu düzeltmek için çalışabiliriz. Gerçekleri izlemek edilgenlik değildir. Kabul, değişim için nereden başlayacağımızı anlamamızı sağlar.

Arzu disiplini çalışırken şu soruyla başlayabilirsin: Elde etmek istediğim sonucun yanında, bugün hangi iyi seçimi yapabilirim?

Eylem Disiplini (Stoacı İyilik)

Eylem disiplini, niyetlerimizin davranışa nasıl dönüştüğüyle ilgilidir. Bir şeyi değiştirebildiğimiz ölçüde, onu hangi amaçla ve kimin yararını gözeterek yapacağımızı düşünürüz. Stoacı ölçüt burada yalnızca sonuç almak değil, adaletli davranmaktır.

Epiktetos, üç çalışma alanını anlatırken insanın duygusuz bir heykel hâline gelmesini amaçlamadığını açıkça belirtir. Ailedeki ve toplumdaki ilişkilerimizi sürdürmemiz gerekir. Stoacı eğitim, başkalarından uzaklaşıp kendi huzuruna kapanan bir insan yetiştirmeyi hedeflemez¹.

İş yerinde bir arkadaşımızın hatasını fark ettiğimizi düşünelim. Onu herkesin önünde küçük düşürmek, kişinin kendini daha yetkin göstermesine yarayabilir. Fakat eylem disiplini, davranışın haklı gerekçesini sorgulamayı ister. Hatanın düzelmesine yardım etmek, sorumlulukları açıkça konuşmak ve gerekli durumda konuyu ilgili kişiye iletmek daha adil seçenekler olabilir.

Stoacı eylem ortak yarar ve erdemle ilişkilidir. Kişi, kendi çıkarını grubun esenliğiyle harmanladığı sürece eylemlerinin merkezinde ahlaki bütünlüğünü korur.

Bu önemlidir: Başkalarını etkileyen bir kararda yalnızca kendi rahatımızı gözettiğimizde, Stoacılığın toplumsal yönünü eksiltmiş oluruz. Başkalarının hata yapabileceğini anlamak, onlara karşı sorumluluğumuzu düşünmeye yardımcı olur⁵. Dolayısıyla eylem disiplini, bireysel arzularımızın ötesine geçerek evrensel bir topluluk bilinciyle hareket etmeyi ve sosyal rollerimize sadık kalarak dürüst bir yaşam sürmeyi zorunlu kılar.

Adalet, gerektiğinde sınır koymayı da içerir. Sürekli kötü davranılan bir ilişkide durumu dile getirmek, destek istemek veya uzaklaşmak sorumluluk sahibi bir davranış olabilir. İnsanlara anlayış göstermek, bütün davranışlarını onaylamayı gerektirmez.

Bu disiplinde önemli olan bir diğer unsur eyleme eşlik eden çekince şerhidir. Bu kavram, yapılacak bir işe girişirken "kader izin verirse" ya da "bir engel çıkmazsa" düşüncesini zihinde tutmayı ifade eder. Böylece niyetimiz tam olsa dahi, dışsal etkenlerin sürece müdahale edebileceğini kabul ederek, kontrol edemediğimiz nihai sonuçlardan bağımsız olarak çabamızın erdemine odaklanırız.

Bir dostumuza yardım etmeyi seçebiliriz; yardımımızın mutlaka işe yarayıp dostumuzun derdine derman olacağını garanti edemeyiz. Ancak bu, eylemin değerini yitirdiği anlamına gelmez; aksine, niyetin doğruluğu ve süreçteki gayret, sonucun öngörülemezliğinden bağımsız olarak kişinin erdemli duruşunu pekiştirir⁴.

Eylem disiplininin sorusu böylece somutlaşır: Bu durumda üzerime düşen adil davranış hangisi?

Rıza Disiplini (Stoacı Farkındalık)

Rıza sözcüğü, burada onay anlamında kullanılmaktadır. Konu, gerçekleşen her şeye razı olmak değil; zihnimizde beliren bir düşünceyi doğru kabul edip etmeyeceğimizdir. Onay disiplini, izlenimlerimizi ve onlara eklediğimiz yargıları incelemeyi öğretir.

Girişteki örneğe dönelim. Yöneticinin seni önemsemediği ve sana haksızlık yaptığı düşüncesi henüz doğrulanmamış bir yorumdur. Bu yoruma hemen onay verdiğinde, kırgınlığın veya suçlama isteğin onun üzerine kurulabilir. O anda problemi çözmeye en yetkin kişi olarak seni görmüş olması, sana güvenmesi de mümkündür.

Epiktetos, izlenimlerin hızına karşı koymayı ve onları sınamayı önerir. Bu çalışma, hoşumuza giden bir hikâyeyi gerçeğin yerine koymak için yapılmaz. Eldeki bilgi yetersizse yargıyı bekletmek; yeni bilgi geldiğinde düşüncemizi değiştirebilmek de doğru değerlendirmeye dahildir¹.

Zihne ulaşan her izlenimi hemen kabul etmeyip, gece nöbetçisi titizliğiyle kaynağının güvenilirliğini sorgulamak, duygusal tepkilerimizi ve hatalı yargılarımızı yönetmemizi sağlar.

Sert bir söz karşısında irkilmek, yüzünün kızarması veya üzüntü hissetmek ise kendiliğinden ortaya çıkabilir. Stoacı çalışma, her duyguyu anında seçebildiğimizi varsaymaz; tepkiye eklediğimiz hükmü ve ardından yapacağımız davranışı incelemeye yönelir⁶.

Hadot’un içsel kale yorumunda korumaya çalıştığımız alan, yargı verme ve ahlaki seçim yapma yetimizdir. Kendimize dönüp düşünmek, dışarıdaki sorunların gerçekliğini ortadan kaldırmaz. Bir davranışın zarar verdiğine ilişkin yeterli kanıt varsa bunu tanımak, ardından ölçülü ve kararlı davranmak da onay disiplininin parçasıdır⁴.

Bu nedenle farkındalık, yalnızca sakinleşmeye çalışmaktan daha geniştir. Bir düşüncenin hangi kanıta dayandığını, nerede varsayım yaptığımızı ve hangi değer yargısını eklediğimizi görmeyi içerir. Başlangıç için “Şu anda bildiğim ne, varsaydığım ne?” sorusu yeterlidir.

Stoa Felsefesinin Üç Yaşam Kuralı/Disiplininin Erdemlerle İlişkisi

Üç disiplin ile dört temel Stoacı erdem arasındaki ilişkiyi, birbirini dışlayan kutular gibi düşünmemek gerekir. Bilgelik, adalet, cesaret ve ölçülülük, iyi bir seçimin farklı yönlerini görünür kılmaktadır.

Hadot, Marcus Aurelius’un bazı pasajlarında eylem disiplininin adaletle, onay disiplininin doğrulukla ve bilgelikle, arzu disiplininin ise ölçülülükle eşleştirildiğini gösterir. Bu, dört temel erdemin yerini üç erdemin aldığı anlamına gelmez. Onayda bilgelik, eylemde adalet ve arzuda ölçülülük belirginleşirken cesaret, güçlük karşısında bu seçimleri sürdürmemizde rol oynar⁴.

Dolayısıyla bu disiplinler, birbirinden bağımsız çalışma alanları değil, yaşamın her anında erdemi pratiğe dökmeyi sağlayan bütüncül bir yapıyı temsil eder.

Örneğin, yaptığın bir hatayı kabul ederken gerçeği görmek bilgelik, sorumluluğunu üstlenmek adalet, kendini savunma dürtüsünü ölçmek ölçülülük ister. Hatanı açıklamak zor geldiğinde cesarete de ihtiyaç duyarsın. Aynı olayda üç disiplin ve dört erdem birlikte çalışabilir.

Günlük hayata taşımak için akşam birkaç dakika ayırıp yaşadığın tek bir olayı inceleyebilirsin:

Arzu: Hangi sonucu mutlaka elde etmem gerektiğini düşündüm?
Eylem: Kendime ve başkalarına karşı adil davrandım mı?
Onay: Kanıt olmadan doğru kabul ettiğim bir düşünce var mıydı?

Bu sorular, yazıdaki çerçeveden türetilmiş küçük bir değerlendirme önerisidir. Amaç kendini suçlamak değil, bir sonraki benzer durumda daha iyi bir seçeneği görebilmektir.

Stoa felsefesinin üç yaşam kuralı, her gün kusursuz sakinlik sergilememizi istemez. Beklentilerimizin, yargılarımızın ve davranışlarımızın sorumluluğunu daha dikkatli üstlenmeye çağırır. Bugün yaşadığın tek bir olayı seçip bu üç soruyla incelemek, başlamak için yeterlidir. Zamanla asıl ölçütün ne kadar rahat hissettiğin değil, kendine ve başkalarına nasıl davrandığın olduğunu daha açık görebilirsin.