"Suyu Arayan Adam" Özeti

Şevket Süreyya Aydemir’in Suyu Arayan Adam’ı, yalnızca bir hayat hikâyesi değildir; aynı zamanda bir toplumun imparatorluktan ulus devlete geçişinin hikayesidir.

Yazar hayatı boyunca bir “su” yani bir anlam aramıştır; bazen bunu Turancılıkta, bazen devrimci heyecanda, bazen Marksizm’de, bazen milliyetçilikte, bazen de Cumhuriyet’in inşa edici enerjisinde bulmuştur.

Yazar kendi çocukluğunu, gençliğini, savaş yıllarını, Rusya’daki esaret ve fikir macerasını, Anadolu’ya dönüşünü, Cumhuriyet’in kuruluşuna tanıklığını ve devlet kadrolarındaki görevlerini anlatırken aslında bir dönemin bütün ruhunu ortaya koyar.

Çocukluk Yılları ve Edirne

Şevket Süreyya Aydemir’in Suyu Arayan Adam’daki yolculuğu, Edirne’nin bir sınır şehri olduğu, Rumeli’nin çetelerle, göçlerle, yangınlarla ve korkularla sarsıldığı bir çocukluk ortamında başlar. Kitabın ilk sayfalarında kendisini “bir sınır şehrinde doğmuş” bir çocuk olarak anlatır; doğumu 1897 Türk-Yunan Harbi yılına rastlar ve ilk hatırası da bir yangındır. Bu yangın sadece bir köy yangını değildir; Rumeli’de Osmanlı düzeninin çözülüşünü, Bulgar ve Rum çetelerinin köylere baskınlarını, sınır bölgelerinde yaşayan Müslüman halkın her an yerinden edilebilme korkusunu temsil eder.

Babası Deliorman’dan, annesi Batı Trakya taraflarından gelen göç hikâyelerinin içinden çıkmış insanlardır. Yani Aydemir, daha çocukken “vatan”ın sabit, güvenli ve huzurlu bir yer olmadığını; insanların savaşlar, yenilgiler ve sınır kaymaları yüzünden evlerini, mezarlarını, topraklarını bırakıp başka yerlere sürüklendiğini görerek büyür. Bu yüzden onun fikir dünyasının ilk katmanı, romantik bir kahramanlık duygusundan önce, kaybedilen toprakların acısıyla ve göçmenliğin yoksulluğuyla örülür.

Edirne’de yaşadığı mahalle fakirdir. Evler küçüktür, odalarda masa sandalye bile yoktur, geceleri petrol lambalarının zayıf ışığında kadınlar toplanır, çete hikâyeleri, cin-peri masalları, destanlar, cenk kitapları okunur. Annesi okuma bilen, dindar, mahallenin kadınlarına dua, namaz ve dikiş öğreten bir kadındır. Babası ise toprağa, ağaca, çiçeğe bağlı, sakin ve dürüst bir insandır. Aydemir’in ruhunda ebeveynlerinden gelen iki farklı mizaç birleşir: annesinden hayal gücünü, inancı, destansı bakışı, fedakârlığı ve uzak ülkelere açılma arzusunu; babasından ise toprağın, emeğin, sükûnetin ve gerçek hayatı bütün çıplaklığıyla görme yeteneğini alır.

Edirne, onun gözünde Osmanlı’nın eski ihtişamı ile yeni çöküşünün aynı anda görüldüğü bir sahnedir. Selimiye Camii, minareleri ve kubbeleriyle ona büyük bir medeniyetin estetik kudretini hissettirir. Fakat aynı şehirde göçmenler çayırlara konar, sınırlar daralır, komşu Hıristiyan mahallelerle Müslüman çocuklar arasında taşlı sopalı kavgalar çıkar. Çocukların oyunları bile gerçek çatışmaların küçük provası gibidir. Bir yanda “hürriyet kahramanları” olarak görülen Enver ve Niyazi Beylerin resimleri, diğer yanda Bulgar ve Rum çete yöneticilerinin silahlı fotoğrafları duvarları süsler. 1908 Meşrutiyeti, onun çocuk zihninde bir sevinç ve kahramanlık dalgası yaratır; Türk, Rum, Bulgar, Arnavut, Ulah herkesin bir süre birbirine sarıldığı, hürriyet sözünün büyülü göründüğü günler yaşanır. Fakat kısa zaman sonra bu kardeşlik havasının ne kadar kırılgan olduğu anlaşılır. Balkan Harbi, Edirne’nin kaybı ve yeniden alınışı, Osmanlı gençliğinde hem büyük bir aşağılanma hem de yeni bir kurtuluş arayışı doğurur. Aydemir’in nesli, eski imparatorluğun artık ayakta kalamayacağını, ama yerine neyin konacağını da henüz bilmediğini bu dönemde görmeye başlar.

Onun Turan idealine bağlanması da bu sıralarda gelişir. Osmanlılık çökerken, İslam birliği fikri zayıflarken, “Türklük” ve “Turan” gençlere yeni bir ufuk gibi görünür. Edirne’deki Muallim Mektebi yıllarında, İttihatçı çevrelerin, Türk Ocağı havasının, Ziya Gökalp’in ve milliyetçi şiirlerin etkisiyle Aydemir kendini yalnızca Edirne’nin ya da Anadolu’nun değil, Tuna’dan Altaylara, Kafkasya’dan Türkistan’a kadar uzanan hayalî bir Türk dünyasının genci gibi hissetmeye başlar. Fakat bu Turan henüz düşünülmüş, sınanmış, gerçeklikte karşılığı aranmış bir program değildir; daha çok şarkılarla, marşlarla, şiirlerle, gençlik heyecanıyla süslenmiş bir ülküdür.

Yaz tatillerinde köylere gider, harman makinelerinde çalışır, köy çocuklarına marşlar öğretir. “Halka doğru” gitmek, onun için sadece bir eğitim görevi değildir; dağılmış milleti yeniden kurmanın yolu gibi görünür. Fakat 1914’te seferberlik haberi geldiğinde, bu öğretmenlik hayali yarım kalır. Köyde cami duvarına asılan “Seferberlik var, silah başına!” ilanı, onun çocukluk ve gençlik devrini kapatır; artık fikir kitaplarının, marşların ve mektep kürsülerinin yerini cephe, açlık, yürüyüş, ölüm ve Anadolu gerçeği alacaktır.

Askerlik Yılları ve Kafkas Cephesi

Yedek subay olarak askere alındığında, özellikle Kafkas Cephesi’ne gitmek ister; çünkü ağabeyi Sarıkamış felaketinde şehit düşmüştür ve o, bir bakıma ağabeyinin yerini doldurmak, onun yarım kalan kaderini tamamlamak ister. Fakat İstanbul’dan cepheye uzanan yol, daha ilk adımda ona kitaplarda öğrendiği vatan imajının ne kadar eksik olduğunu gösterir. Trenle Anadolu’ya geçerken gördüğü manzara, şiirlerde anlatılan bereketli, altın başaklı, çağlayan sularla dolu Anadolu değildir. Orta Anadolu bozkırı kuraktır, yoksuldur, istasyonlar bakımsızdır, köyler sanki toprağın içine gömülmüş kovuklar gibidir. Ulukışla’dan sonra yol büyük ölçüde yaya devam eder. Kayseri’ye, Sivas’a, Erzincan’a, oradan cepheye ulaşmak için bin kilometreyi bulan zorlu bir güzergâh vardır. Demiryolu yoktur, araç yoktur, devletin sevk düzeni yetersizdir. Bu yolculuk boyunca Aydemir, imparatorluğun sadece cephede değil, ulaşımda, iaşede, idarede ve halkla bağ kurmada da çökmüş olduğunu görür.

Kafkas Cephesi’ne vardığında Osmanlı ordusu Sarıkamış bozgununun gölgesindedir. Enver Paşa’nın büyük hayallerle giriştiği Sarıkamış Harekâtı, on binlerce askerin daha düşmanla doğru dürüst savaşamadan kar, soğuk ve idaresizlik içinde donarak ölmesiyle sonuçlanmıştır. Aydemir, bu felaketin hikâyelerini cephedeki askerlerden dinler; Allahuekber dağlarında donan erlerin, kar fırtınasında kaybolan birliklerin ve çöküşe sürüklenen ordunun yazgısı cephe sohbetlerinin konusu olur. Fakat bu sadece askerî bir yenilgi değildir; yazara göre çöken imparatorluğun Türk milletine yaptığı son büyük zulümlerden biridir. Çünkü bu savaşın kararını verenler halka sormamış, askere anlatmamış, memleketin gücünü ölçmemiştir. O güne kadar marşlarla, şiirlerle, Turan hayalleriyle beslenen genç yedek subay, cephede ilk defa “biz kimin için, hangi vatan için, hangi bilinçle savaşıyoruz?” sorusunu kendisine ciddi biçimde sormaya başlar.

Onu en çok sarsan şeylerden biri, emrine verilen Anadolu köylüsü askerlerin durumudur. Bu askerlerin çoğu devletin adını, padişahın kim olduğunu, başkentin neresi olduğunu, hatta “vatan” denilen şeyin sınırlarını doğru dürüst bilmez. Bazılarının nüfus kayıtları karışıktır, bazıları kendi adını bile resmî kayıtlardaki adıyla bilmez. Dinî bilgiler de yüzeyseldir; hurafeler, yerel inançlar ve korkular birbirine karışmıştır. Başlangıçta Aydemir bu durumu cehalet olarak görür, askerlere isimlerini, bölük düzenini, subayları, devleti, dini, milleti anlatmaya çalışır. Fakat zamanla asıl suçun bu askerlerde değil, onları yüzyıllarca eğitmeden, bilinçlendirmeden, sadece vergi ve asker kaynağı olarak gören yönetici sınıfta olduğunu anlar. “Vatanımız Türkiye mi, Arap çölleri mi, Turan mı?” sorusu onun zihninde artık romantik bir genişleme hayali olmaktan çıkar; kanlı bir gerçeklik sorusuna dönüşür. Çünkü Arap cephelerinde, Galiçya’da, Sarıkamış’ta, Kafkaslarda ölenler hep aynı yoksul Anadolu çocuklarıdır. Bu halk, savaş istememiştir; savaşı açanlar ona sormamıştır; ama bedeli onun bedeninden, kanından, ocağından alınmaktadır. Aydemir’in halk hakkındaki düşüncesi burada değişir: Önce “cahil kitle” gibi gördüğü askerler, sonra onun gözünde “daha aydın bir yarının değerli yapıcıları” hâline gelir.

Aydemir, cephede modern savaşın yıkıcı yanını görürken, eski savaşlarda insan unsurunun hâlâ önemli olduğunu düşünür. Kendi askerlerini tanıdıkça, Anadolu köylüsünün birey olarak değil, çoğu zaman bir topluluk içinde hareket edebildiğini, öndersiz kaldığında dağıldığını, fakat doğru yönlendirildiğinde büyük fedakârlık gösterebildiğini gözlemler. Bu gözlemler, ileride onun devletçilik, planlama, eğitim ve halkın örgütlenmesi hakkındaki fikirlerinin temelini oluşturur. Ona göre millet, kendiliğinden bilinçli bir güç hâline gelmez; onu uyandıracak, eğitecek, örgütleyecek ve ona tarihî görevini anlatacak kadrolara ihtiyaç vardır.

Rusya’da ihtilal çıkıp Çarlık ordusu çözülmeye başlayınca Kafkas Cephesi’nde durum değişir. Osmanlı ordusu geri çekilme psikolojisinden çıkıp ileri harekete geçer. Sarıkamış’a yaklaşırken hem ağabeyinin ölümünü düşünür hem de Turan’a doğru ilerlediğini sanır. Bir çatışmada yaralanır, ayağı kırılır, iki ateş arasında kalır; yanında kalan iki kurşunlu tabancayı, esir düşmemek için son çare olarak kullanmayı düşünür. Sonra kurtulur, seyyar hastaneye götürülür. Hastanede yatarken bile zihni Turan hayalleriyle doludur: Azerbaycan, Kafkasya, Türkistan, yeni ordular, yeni devletler, aynı dili konuşan kardeş topluluklar… Fakat bu hayal, çok geçmeden gerçek Kafkasya ve gerçek Türk dünyasıyla karşılaşınca çözülmeye başlayacaktır.

Kafkasya ve Hazar Günleri

Aras köprüsünü aşarken, kendisini tarihî bir görevin eşiğinde hisseder. Ona göre Osmanlı İmparatorluğu fiilen çökmektedir, fakat bu çöküşün yerine daha geniş, daha millî, daha diri bir Türk birliği kurulabilir. Kafkasya, Azerbaycan ve Türkistan, bu büyük kuruluşun tabii sahaları gibi görünür. Ağrı Dağı, Alagöz, Aras, Kür, Hazar Denizi, Bakü ve Türkistan isimleri onun zihninde tarih, destan ve siyaset karışımı bir büyü yaratır. Fakat Kafkasya toprağına girince gördüğü gerçekler, Edirne’de ve mektepte kurduğu Turan resminden çok daha karmaşıktır. Halk Türkçe konuşsa bile mezhep farkları, yerel bağlılıklar, Rus idaresinin bıraktığı alışkanlıklar, ticaret zihniyeti, şehirli köylü ayrımı, Ermeni Türk çatışmaları, Gürcü, İranlı, Dağıstanlı ve Azeri unsurların birbirine karışması, onun basit “tek millet, tek ülkü” tasavvurunu zorlar.

Aydemir, Azerbaycan’da öğretmenlik ve maarif işleriyle ilgilenir. Burada artık sadece asker değil, halkı uyandırmaya çalışan bir aydındır. Medreselerde, mekteplerde, halk toplantılarında cehaletle mücadele etmeyi, yeni bilgiler öğretmeyi, güneşi, dünyayı, havayı, suyu, hastalıkları anlatmayı önemser. Fakat karşısındaki halk, onun getirdiği bilgiyi hemen benimsemez. Bu tablo, Anadolu’daki askerlerle karşılaşmasının başka bir biçimidir. Aydemir artık anlar ki millet yaratmak, yalnızca şiir okumakla, marş söylemekle, düşman göstermekle olmaz. Halkın zihnindeki eski dünya, hurafeler, mezhep ayrılıkları, yerel korkular ve geçim kaygılarıyla hesaplaşmak gerekir. Bu da uzun, sabırlı, örgütlü bir eğitim işi ile mümkündür.

Karabağ meselesi, onun Kafkasya günlerinin en sert deneyimlerinden biridir. Karabağ yolunda Askeran geçidi ve Şuşa, bölgenin stratejik noktalarıdır. Askeran Geçidi’nin Ermeniler tarafından kesildiği haberi Nuha’ya ulaşır. Müdahale için askeri güç yoktur. Ayrıca Nuha halkı savaşa alışık değildir; halkın bir kısmı mezhep ve uzaklık duygusu yüzünden Karabağ’a gitmek istemez. Gönüllü Kaydı Komitesi kurulur. Aydemir’in önderliğinde Karabağ’a gönüllülerle gidilir. Aydemir burada hem milliyetçi duygularla hareket eder hem de savaşın yerel, etnik ve sınıfsal karmaşasını görür. Bir taraftan Türkleri savunmak, yolları açmak, Karabağ’a ulaşmak ister; diğer taraftan daha sonra Sovyet düzeni içinde bu geçmişi onun aleyhine kullanılacaktır. Çünkü eski Osmanlı subayı, Turancı, Karabağ gönüllüsü olarak damgalanır ve özellikle Ermeni çevrelerin onu unutmadığını fark eder. Kafkasya’daki tehlike, sadece cephede değil, değişen rejimlerin, komitelerin, gece yarısı sorgularının ve ideolojik suçlamaları da kapsar.

Bakü’de Şark Milletleri Kurultayı’na tanık olması, onun için büyük bir siyasal laboratuvar olur. Kurultayda “mazlum Şark milletleri”, “emperyalizme karşı isyan”, “fakir köylülerin hakları” gibi sözler yükselir. Fakat Aydemir bu sözlerin arkasında Sarıkamış’ta, Galiçya’da, Arap çöllerinde ölen Anadolu çocuklarının iskeletlerini görür. Ona göre eski İttihatçıların şimdi devrimci ve anti-emperyalist sözlerle sahneye çıkması samimiyetsiz ve geç kalmış bir durumdur. Enver Paşa ile karşılaşması özellikle önemlidir. Çocukluğunda fotoğraflarına hayran olduğu, hürriyet ve Edirne kahramanı gibi gördüğü Enver artık yorgun, sürgünde, imparatorluğun çöküşünün yükünü taşıyan bir insandır. Aydemir, Enver’in şahsında bir neslin hem kahramanlık rüyasını hem de felaket doğuran sorumsuzluğunu görür. İttihatçılar ona göre Abdülhamit istibdadını yıkmakla gençliğe özgüven vermişlerdir; ama devleti komitacı bir idareye sürükleyip hazırlıksız biçimde Dünya Savaşı’na sokarak milyonların ölümüne de yol açmışlardır. Bu yüzden Aydemir’in İttihatçılara duygusu iki parçalıdır: borç ve kırgınlık.

Kafkasya ve Hazar günlerinin sonunda Turan artık onun için eskisi kadar parlak, basit ve kesin değildir. Azerbaycan’da, Kafkasya’da ve Bakü’de gördüğü Türk toplulukları, onun hayalindeki tek vücut millet değildir. Her birinin tarihi, mezhebi, alışkanlığı, çıkarı, korkusu ve beklentisi başkadır. Pavloviç gibi Bolşevik konuşmacılar, Turan fikrini Alman emperyalizminin uzantısı sayarken; Aydemir, bir yandan buna karşı çıkmak ister, bir yandan da kendi Turancılığının ne kadar hazırlıksız olduğunu fark eder. Turan’ı aramaya gitmiştir, fakat Turan’da Turan’ı bulamamıştır. Bu kırılma onu bütünüyle boşluğa düşürmez; tersine, yeni bir arayışa iter. Eğer romantik milliyetçilik yetmiyorsa, halkların yoksulluğunu, cehaletini, sömürge durumunu ve kalkınma ihtiyacını açıklayacak daha kapsamlı bir fikir sistemi bulmak gerekecektir. Bu arayışın bir sonraki durağı Moskova ve sosyalizm olacaktır.

Moskova’ya Gidiş ve Sosyalizm Arayışı

Aydemir’in Moskova’ya gidişi, sadece bir okul yolculuğu değildir; Turan hayalinden sonra ikinci büyük inanç sistemini sınamaya gidiştir. Moskova’da Doğu emekçileri ve devrimci öğrencilerle aynı ortamda bulunur, üniversite hayatına girer, Marksizmi, sosyalizmi, dünya ihtilali fikrini, milliyetler meselesini ve Sovyet deneyimini yakından izler. Fakat burada da onu bekleyen şey, kitaplarda yazan berrak bir teori değil, devrimin çamurlu, aç, düzensiz, çelişkili ve hızla değişen gerçekliğidir. İlk dönemlerde okullar öğrenci komiteleriyle yönetilir, bodrumlarda silahlar bulunur, yatakhaneler ve yemekhaneler düzensizdir, açlık ve yoksulluk devrimin günlük yüzüdür. Sonra yavaş yavaş disiplin, temizlik, daha iyi yemekler, daha düzenli ilişkiler, daha kurallı okul hayatı görülmeye başlar. Aydemir bu değişimi dikkatle izler: İhtilal, önce yıkıcı ve başıbozuk bir enerji gibi görünür; sonra devletleşmeye, planlamaya, bürokrasiye ve teknik kalkınmaya yönelir.

Moskova’daki en önemli deneyimlerinden biri, dünya devrimi romantizmi ile Sovyet devlet aklının ayrışmasını görmesidir. Öğrenciler, işçiler ve yabancı devrimciler arasında Avrupa’da, özellikle Almanya’da devrim beklentisi canlıdır. Herkes yeni bir ayaklanma, yeni bir dünya yangını, kapitalizmin çöküşünü bekler. Fakat Aydemir, Stalin’in konuşmalarında bambaşka bir ton fark eder. Stalin, büyük devrim sloganlarından çok bütçe, tasarruf, sağlam para, planlı iktisat ve finansman düzeninden söz eder. Bu, Aydemir’e göre romantik ihtilalcinin yerini teknokratın almaya başladığını gösterir. Lenin’in hastalığı ve ölümü, Troçki, Zinovyev ve diğer liderlerin kaderi, Stalin’in yavaş ama kararlı yükselişi, Sovyet devriminin içindeki güç mücadelesini görünür kılar. Başkanlık divanında yan yana oturan liderlerin gerçekte aynı çizgide olmadığını, devrim sahnesinin arkasında başka hesapların döndüğünü sezer. Dünya ihtilali beklentisi zayıfladıkça Sovyetler, kendi sınırları içinde sanayileşmeye, elektrifikasyona, teknik yarışa ve güçlü bir devlet kurmaya yönelir.

Bu süreç Aydemir’in sosyalizm anlayışını da değiştirir. Başlangıçta sosyalizm ona emperyalizme karşı ezilen milletlerin kurtuluşu, yoksul köylülerin yükselişi, eşitlik ve yeni insan fikri gibi görünür. Fakat Moskova’da gördüğü sosyalizm, hem büyük bir enerji hem de sert bir merkeziyetçilik taşır. Rusya’daki milliyetler politikası, küçük halklara ayrı alfabeler, kültürler ve muhtariyetler vaat ederken, aynı zamanda onları büyük bir enternasyonal sistemin içine bağlamaya çalışır.

Moskova yılları onun şahsi inanç dünyasını da zorlar. Edirne’de annesinin duaları, mahalle mescidi, Selimiye’nin kubbeleri ve Mevlevi musikisiyle sessizce ruhuna yerleşen Tanrı duygusu, Moskova’da tartışma konusu hâline gelir. Ateizmin, materyalizmin, tarihsel maddeciliğin öğretildiği ortamlarda, çocukluğunun dinî izleri yeniden canlanır. O, eski inancına basitçe geri dönmez ama insan ruhunun sadece iktisadi formüllerle açıklanamayacağını da sezer. Bu da onun ilerideki düşüncesinde önemli bir denge kurar: Ne eski mistik ve hurafeli dünya ona yeterlidir, ne de insanı yalnız üretim ilişkileriyle açıklayan kuru bir şema. Aydemir’in “suyu araması” burada yeni bir derinlik kazanır; artık su, ne sadece Turan’dır ne sadece sosyalizmdir, ne sadece dinî huzurdur ne de sadece devlet kudretidir. O, bütün bu fikirlerin içinden geçerek kendine daha sahici bir yol aramaktadır.

Moskova’da karşılaştığı kişiler de onu etkiler. Nâzım Hikmet’le aynı devrimci atmosferi paylaşır; onun ateşli, isyankâr kişiliğini hem hayranlıkla hem mesafeyle değerlendirir. Bazı arkadaşları, Aydemir’i köklerinden kopmuş, halkına yukarıdan bakan, kafasındaki soyut ülküler içinde dolaşan bir aydın olmakla suçlar. Bu eleştiriler onu yaralar ama aynı zamanda düşündürür. Çünkü çocukluğundan beri kendini halkı uyandıracak bir “aydın” olarak görmüştür; fakat şimdi şu soruyla karşılaşır: Halkı gerçekten tanıyor mudur, yoksa halk adına kendi hayallerini mi konuşmaktadır? Kafkasya’da Turan’ı arayıp bulamaması, Moskova’da sosyalizmi arayıp onun da sert ve karmaşık gerçeğiyle karşılaşması, onu daha somut bir zemine, Anadolu’ya doğru iter.

Moskova yıllarının sonunda Aydemir, artık eski anlamda Turancı değildir; ama sadece Moskova çizgisinde bir komünist de değildir. Onun zihninde yeni bir sentez oluşur: Türkiye gibi geri kalmış, savaşlarla yıkılmış, yarı sömürge baskılarını yaşamış bir ülke, ne eski liberal kapitalizmi taklit ederek ne de başka bir merkezin dünya devrimi stratejisinin piyonu olarak geri kalmışlıktan kurtulabilir. Türkiye’nin kendi millî kurtuluş devrimini derinleştirmesi, planlı kalkınması, devlet eliyle sanayileşmesi, halkı eğitmesi ve bağımsız bir yol çizmesi gerekir. Bu fikir henüz tam biçimini almamıştır ama Moskova’da tohumlanmıştır. Aydemir’in sosyalizm arayışı, sonunda onu sosyalizmin kendisinden çok “plan”, “kadro”, “devletçilik”, “millî kalkınma” ve “anti-emperyalist bağımsızlık” kavramlarına götürür.

Anadolu’ya Dönüş

Aydemir Türkiye’ye döndüğünde artık Turancı çocuk, cephe subayı ya da Moskova öğrencisi değildir; bütün bu deneyimlerin yükünü taşıyan, ama hâlâ arayan bir aydındır. İstanbul’da Aydınlık çevresiyle ilişki kurar, sosyalist fikirleri savunur, Lenin ve Leninizm üzerine yazar. Fakat Cumhuriyet’in ilk yıllarında komünist faaliyetler devlet tarafından tehlikeli görülür. Aydınlık çevresinden bazı kişiler ülkeyi terk etmeye karar verdiğinde Aydemir bir tercih anı yaşar: kaçmak mı, kalmak mı? O kalmayı seçer. “Benim kaderim artık bu toprağa bağlıydı” duygusu, onun bütün arayışlarının yönünü belirler. Bu karar önemlidir; çünkü artık hangi fikirden etkilenmiş olursa olsun, çözümü başka bir ülkede, başka bir merkezde, başka bir devrimde değil, Türkiye’de ve Anadolu’da arayacaktır. Kısa süre sonra tutuklanır, Ankara İstiklal Mahkemesi’ne götürülür. Ankara’ya polis ve jandarma gözetiminde gelişi bile onun için sembolik bir andır: Bir zamanlar uzaktan kasvetli ve fakir görünen bu şehir, şimdi yeni devletin irade merkezi, bozkırın ortasında kurulmakta olan Cumhuriyet’in sahnesidir.

İstiklal Mahkemesi ve ardından Afyon Cezaevi, Aydemir’in fikirlerinin olgunlaştığı ikinci büyük okul olur. Hapishane, dışarıdan bakıldığında bir duraklama gibi görünür; fakat onun için düşünme, okuma, Türkiye’yi yeniden değerlendirme ve eski fikirlerini ayıklama yeridir. Afyon’da Anadolu insanıyla yeniden temas eder; mahkûmları, köylüleri, küçük memurları, fakirleri ve devletle halk arasındaki mesafeyi görür. Burada vardığı sonuç şudur: Türkiye’de yaşanan şey, basit bir hükümet değişikliği ya da idari reform değildir; dünya ölçüsünde anlamı olan bir millî kurtuluş inkılabıdır. Bu inkılap, komünist partinin dünya devriminin bir parçası olarak göreceği bir hareketten ibaret değildir. Türkiye’nin bağımsızlık savaşı, sömürge ve yarı sömürge milletler için örnek olabilecek özgün bir yoldur. Bu yolun rehberliği de dış merkezli bir komünist partiye değil, disiplinli, teşkilatlı, milliyetçi ve inkılapçı bir cumhuriyet kadrosuna düşmelidir.

Bu düşünce, onun Moskova’dan getirdiği plan ve sosyal adalet fikrini, Anadolu’daki millî mücadele gerçeğiyle birleştirir. Liberal kapitalizmi eleştirir; çünkü Türkiye gibi sanayisiz, yoksul, savaşlardan çıkmış bir ülkenin Batı’nın uzun sömürgecilik tarihinden beslenmiş kapitalist modelini taklit ederek kalkınamayacağını düşünür. Ama Sovyet tipi tam sosyalizmi de Türkiye için doğrudan çözüm saymaz. Ona göre Türkiye, hem Batı kapitalizminin hem de Sovyet sosyalizminin sınırında duran, her ikisinden de öğrenecek ama ikisine de teslim olmayacak bir yol bulmalıdır. Bu yol planlı ekonomi, devletçilik, millî sanayileşme, halkın eğitimle ayağa kaldırılması ve bağımsız dış politika temeline dayanmalıdır. Daha sonra Kadro hareketinde ve İnkılap ve Kadro kitabında işleyeceği fikirler, Afyon Cezaevi’nde belirginleşir. Yani cezaevi onun için sadece bir mahkûmiyet değil, fikirlerinin Turan ve Komünizmden geçip Cumhuriyetçi, devletçi, millî kalkınmacı bir çizgiye dönüştüğü yerdir.

Serbest kaldıktan sonra Ankara’ya gelişi, onun hayatının yeni dönemi olur. Ankara artık yalnızca bozkırın ortasında fakir bir şehir değildir; Cumhuriyet’in kendi kaderini kurma iradesinin mekânıdır. Şehrin yolları tozlu, çevresi bataklık, bütçesi zayıf, kaynakları sınırlıdır. Yeni devletin ne güçlü müttefikleri ne bol sermayesi ne de hazır kurumları vardır. Balkan Harbi, Birinci Dünya Harbi ve Millî Mücadele, ülkenin insan ve malzeme kaynaklarını tüketmiştir. Ama Ankara’da Aydemir’i etkileyen şey, bu yoksulluğun içinde çalışan idealist insanlardır. Maarif Vekâleti’nde, Yüksek İktisat Meclisi’nde ve devlet dairelerinde görev alırken, devlet hizmetinin sadece soğuk bir memurluk olmadığını, doğru insanların elinde bir kuruluş davası olabileceğini görür. Maarif Vekili Mustafa Necati gibi isimlerin eğitim aşkı, yeni okullar, teknik öğretim, büyük binalar ve çağdaş kurumlar kurma arzusu, onda tekrar çalışma heyecanı doğurur.

Aydemir’in Ankara’daki fikir mücadelesi özellikle Türk Ocağı çevresinde görünür hâle gelir. Bir zamanlar Turan idealinin mabedi gibi gördüğü Türk Ocağı’na bu kez farklı bir gözle bakar. Hamdullah Suphi, Yusuf Akçura ve Ağaoğlu Ahmet gibi değerli isimlere saygı duysa da eski Turancılığın artık gerçeklik karşısında ağırlığı kalmadığını düşünür. Kafkasya’yı, Azerbaycan’ı, Moskova’yı, Türkistan meselesini görmüş biri olarak, Turan’ın romantik biçimi ona artık bir ütopya gibi gelir. Fakat bu, onun milliyetçilikten koptuğu anlamına gelmez. Aksine, milliyetçiliği artık hayalî uzak ülkelerden Anadolu’nun kalkınmasına, Cumhuriyet’in kurumsallaşmasına, köylünün eğitilmesine, sanayileşmeye ve planlı iktisada taşır. 1929’da Türk Ocağı’nda verdiği konferansta “Türkiye bir inkılap içindedir” diyerek, inkılabın durmadığını, derinleşmesi gerektiğini, bunun da bir ideolojiye ve kadroya ihtiyaç duyduğunu savunur. İnkılap yalnızca saltanatın kaldırılması, Cumhuriyet’in ilanı, şapka ve harf değişikliği değildir; halkın zihnine, üretim düzenine, eğitim sistemine ve devlet anlayışına işlemesi gereken uzun bir dönüşümdür.

Bu dönemde Aydemir, Türkiye’nin zorluklarını çok net görür: Halk yoksuldur, köylü eğitimsizdir, sanayi zayıftır, sermaye yoktur, dış dünya iktisadi buhran içindedir, eski imparatorluk bakiyesinden modern millet devlet yaratılmaya çalışılmaktadır. Fakat o artık bu zorluğu yalnızca acı bir gerçek olarak değil, tarihî bir fırsat olarak da okur. Ona göre Türkiye, Batı’nın sömürgeci kapitalizmine de, Sovyetlerin merkezî devrim anlayışına da kapılmadan, kendi millî kurtuluş inkılabını ekonomik ve sosyal olarak tamamlayabilirse, Asya ve Afrika’daki diğer bağımsızlık hareketlerine örnek olabilir. Bu düşünce, onun hayatındaki bütün arayışları bir noktada toplar: Edirne’de kaybedilen yurt duygusu, Kafkasya’da sınanan Turan hayali, Moskova’da öğrenilen plan ve sosyal adalet fikri, Ankara’da Cumhuriyet’in kuruluş pratiğine dönüşür. Aydemir artık suyu uzaklarda değil, Anadolu’nun sert toprağında aramaktadır.

Suyu Arayan Adam ve Hakikat

Suyu Arayan Adam, bir insanın fikirden fikre savrulmasının değil, yaşadığı çağın büyük sarsıntıları içinde kendine sahici bir yol aramasının hikâyesidir. Kitabın başındaki Rama Krişma meseli bunu anlatır: Adam suyu bulmak için kazdıkça kazar, yorulur, kara kayaya rastlar, umudunu yitirir; ama bir ses ona “daha derinlere in” der ve sonunda suyu bulur. Aydemir’in hayatında bu “kazma” işi Edirne’de başlar, Kafkas Cephesi’nde kana ve toprağa değer, Azerbaycan’da Turan hayalini parçalar, Moskova’da sosyalizmi sınar, hapishanede düşünceye dönüşür, Ankara’da Cumhuriyet hizmetinde anlam bulur.

Bu kitaptan çıkarılacak en önemli şey şudur: Büyük fikirler, insanı ancak gerçek hayatla sınandığında olgunlaştırır. Aydemir önce kahramanlık ve Turan ister, sonra halkın cehaletini ve yoksulluğunu görür. Sonra sosyalizme yönelir, ama onun da devlet, iktidar ve merkezileşme sorunlarını fark eder. En sonunda huzuru soyut ideolojilerde değil, kendi halkına, kendi toprağına, kendi ülkesinin kuruluş emeğine bağlanmakta bulur.

Kitabın sonundaki su ve kaynak imgesi bu yüzden önemlidir: Aydemir için “su”, hazır bir doktrin değil, yıllar süren arayıştan sonra insanın kendini ve görevini bulmasıdır. Onun bulduğu huzur da kolay bir huzur değildir; bütün hayatını ödeyerek ulaştığı, Anadolu’nun bağrında, çalışmada, üretmede, düşünmede ve halka hizmette bulunan bir huzurdur.

İnsan, aramaktan vazgeçmediği sürece yaşar; fakat arayışını hayatın gerçeklerinden kopardığında kendini serapların içinde bulur. Hakikate yaklaşmak ise çoğu zaman büyük ve parlak sözlerden değil, sabırlı bir yüzleşmeden geçer.